चुके काळजाचा ठोका!

दादांना म्हणजे माझ्या वडिलांना, जवळपास ९३ वर्षे पूर्ण झालेली आहेत. त्यांच्या वयाच्या मानाने त्यांची तब्येत खूप चांगली आहे.

चार वर्षांपूर्वी, ते माझ्याकडे ते पुण्याला राहत असताना त्यांचे मोतीबिंदूचे ऑपरेशन करायचे ठरले. ऑपरेशनपूर्वीच्या तपासण्यांमधे असे समजले की त्यांना Atrial fibrillation आहे. Atrial fibrillation म्हणजे हृदयाचे ठोके ठराविक लयीमधे पडण्यासाठी जी व्यवस्था असते, ती व्यवस्था कोलमडून पडण्याचा एक प्रकार आहे. या आजारामुळे दादांच्या हृदयाचे ठोके अनियमितपणे पडत होते. पण त्यामुळे इतर काहीही त्रास त्यांना होत नसल्याने वेगळे उपचार करण्याची गरज नाही, असे त्या वेळच्या पुण्यातल्या कार्डिओलॉजिस्टचे मत पडले. दादांच्या रक्तात गुठळी होऊ नये, यासाठी फक्त एक गोळी डॉक्टरांनी चालू केली होती होती. 

गेले दीड वर्षे दादा मुंबईत माझ्या भावाकडे, म्हणजे गिरीश-प्राचीकडे  राहतात. गेल्या महिन्याभरात दोन-तीन वेळा, चालता-चालता अचानक त्यांच्या अंगातले अवसान गेल्यासारखे त्यांना वाटले. ते पडले नाहीत पण चालता-चालता थांबले आणि बसायला खुर्ची मागितली. माझ्या वहिनीने मला फोनवर हे कळवले. पण मला लगेच मुंबईला जाणे शक्य नव्हते. डॉ.अभिषेक वायंगणकर, हा माझ्या भाच्याचा मित्र मुंबईमधील एक निष्णात न्यूरॉलॉजिस्ट आहे. मी डॉ.अभिषेकला माझ्या भावाच्या घरी जाऊन दादांना तपासायची विनंती केली. त्याने लगेच दादांना तपासले आणि काही तपासण्या करायला सांगितल्या. दादांच्या मेंदूचा MRI, तसेच, मेंदूतील रक्तप्रवाह नीट आहे ना हे बघण्यासाठी MR Angiography, आणि हृदयाचे कार्य कसे चालले आहे हे समजण्यासाठी 2D Echocardiography, अशा सर्व तपासण्या आम्ही करून घेतल्या. दादांचे सलग सात दिवस Holter monitoring, करून घेण्याचा सल्लाही डॉ. अभिषेकने दिला होता. होल्टर मॉनिटरिंगमधे, रूग्णाच्या शरीराला होल्टर मशीन लावून रूग्णाला घरी पाठवतात. रुग्णाच्या हृदयाच्या ठोक्यांची गती आणि नियमितपणा, या दोन्ही गोष्टी, हे मशीन २४ तास सतत मोजत राहते. त्यानंतर त्याचे इलेक्ट्रॉनिक रेकॉर्ड किंवा ग्राफही  मिळण्याची सोय असते. 

मुंबईमधे माझ्या भाऊ-वहिनीच्या ओळखीचे एक चांगले कार्डिओलॉजिस्ट आहेत. वहिनीने त्यांच्याकडे जाऊन दादांच्या हृदयाच्या तपासण्या करून घेतल्या. दादांचा 2D Echo चा रिपोर्ट चांगला आला. डायबेटिस, कोलेस्टेरॉल आणि इतर सर्व तपासण्यांचे रिपोर्टही नॉर्मल आले. त्या  कार्डिओलॉजिस्टनी असे ठरवले की सात दिवसांऐवजी तीनच दिवसांचे होल्टर मॉनिटरिंग करावे. होल्टर मॉनिटरिंगमधे मात्र दादांच्या हृदयाची गती काहीवेळा खूपच कमी, म्हणजे मिनीटाला ३०-३२ पर्यंत खाली येते आहे, असे समजले. काही वेळा असेही दिसून आले की, हृदयाचे ठोके कमी झाल्याने त्यांच्या व्हेंट्रीकल्सचे वेगळे ठोके पडत आहेत (Ventricular ectopics), तर कधीकधी हृदयाचे ठोके चुकत आहेत (ventricular asystole). दादांच्या वृद्धत्वामुळे हे सगळे होत आहे आणि यात काळजी करण्याचे फारसे कारण नाही, असे त्या कार्डिओलॉजिस्टचे मत पडले. त्यामुळे, इतर काहीही इलाज न करता दादांना नेहमीचे औषधच फक्त घेत राहू दे, असे त्यांनी सांगितले. दादांच्या वृद्धत्वामुळे असे होत असू शकेल, हे जरी मला आणि डॉ. अभिषेकला पटले असले तरी यावर काहीही इलाज न करणे, हे आम्हा दोघांनाही पटले नव्हते. दुर्दैवाने, हृदयाची गती वाढवण्यासाठी कुठलीही औषधे उपलब्ध नाहीत. 

अशा परिस्थितीत आम्ही दोघांनी ठरवले की आपापल्या ओळखीच्या कार्डिओलॉजिस्टचे मत घ्यायचे. मी पुण्यात एका कार्डिओलॉजिस्ट मैत्रिणीचे मत घेतले. डॉ. अभिषेकने त्याच्या एका कार्डिओलॉजिस्ट मित्राला विचारले. त्या दोघांनी असे मत दिले की, हृदयाचे ठोके लयीत पडण्यासाठी, दादांना  AICD हे मशीन लावणे अत्यावश्यक आहे. त्यानंतर, मुंबईतल्या ज्या कार्डिओलॉजिस्टने दादांना तपासले होते, त्यांच्याशी मी फोनवर याविषयी चर्चा केली. त्यावेळीही त्यांनी अगदी निक्षून सांगितले की, दादांचे वय लक्षात घेता, आता त्यांना कुठलेही मशीन लावू नये. पण मी माझा मुद्दा बराच लावून धरला. अखेर, जरा नाराजीनेच त्या कार्डिओलॉजिस्टनी असा सल्ला दिला की, होल्टरचा रिपोर्ट ज्यांनी दिला होता त्या Electro-Physiologist डॉक्टरांचे मत आम्ही घ्यावे. मला असे वाटत होते की दादांना मशीन लावणे आवश्यक असेल, तर ते त्वरित लावावे. म्हणून मी त्या Electro-Physiologist ना फोनवरच दादांचे सगळे रिपोर्ट्स  पाठवले आणि आता पुढे काय करावे, असा प्रश्न विचारला. आधी तेही म्हणाले की कुठलेही मशीन लावू नये. पण मी त्यांना सांगितले की दादांना तोल गेल्यासारखे होते आहे. त्यांना मी हेही सांगितले की एका न्यूरोलॉजिस्टने दादांना तपासून आणि त्यांचे MRI व हॉल्टरचे रिपोर्ट्स बघून असा निर्वाळा दिलेला आहे की हा त्रास दादांच्या हृदयातील बिघाडामुळे होतो आहे. हे ऐकल्यावर मात्र त्या Electro-Physiologist नी असे मत दिले की दादांना AICD या मशीनची गरज नसून पेसमेकर बसवणे आवश्यक आहे. आता माझ्या पुढे हा प्रश्न पडला की दादांना AICD लावायचा का पेसमेकर लावायचा? 

माझ्या ओळखीतले दुसरे एक सुप्रसिद्ध कार्डिओलॉजिस्ट मुंबईमध्ये कार्यरत आहेत. त्यांनाही एकदा विचारून मगच योग्य तो निर्णय घ्यावा असे मी ठरवले. दादांना नेमका काय त्रास झाला हे सांगून आणि सगळे रिपोर्ट्स त्यांना फोनवरच पाठवून, "दादांच्या बाबतीत नेमके काय करावे? मशीन बसवायचे झाल्यास कुठले मशीन बसवावे?" असे प्रश्न मी विचारले. त्या डॉक्टरांनी, सगळे रिपोर्ट्स बघून मला समजावून दिले की दादांना  पेसमेकरच बसवणे  योग्य होईल आणि AICD लावणे अयोग्य आहे. ते स्पष्टीकरण मला पटले. तरीदेखील, अंतिम निर्णय घेण्याआधी आपण स्वतः जरा वाचन करावे, म्हणून मी बरेच वाचन केले. त्यानंतर, संपूर्ण विचारांती मी असा निर्णय घेतला की पेसमेकरच लावला पाहिजे तोही त्वरित लावावा. तो निर्णय मी डॉक्टरांना लगेच कळवूनही टाकला. 

जे Electro-Physiologist तो पेसमेकर बसवणार होते, त्यांनी मला सांगितले की, दोन प्रकारचे पेसमेकर असतात. त्यापैकी कुठला लावायचा याचा निर्णय आम्ही घ्यावा. मला या विषयातले काहीच ज्ञान नव्हते. त्यामुळे पुन्हा माझे  विचारमंथन आणि वाचन सुरु झाले. पेसमेकर लावण्याचा निर्णय पक्का झालेला असला तरी, या दोन प्रकारांपैकी कुठल्या प्रकारचा पेसमेकर लावावा हे ठरवण्यासाठी मी पुन्हा पुण्यातल्या माझ्या कार्डिओलॉजिस्ट मैत्रिणीचा सल्ला घेतला. परंतु, दादांना  पेसमेकर लावण्यापेक्षा AICD लावणेच योग्य आहे, असे मला परत समजावून देण्याचा तिने प्रयत्न केला. त्यामुळे मी पुन्हा एकदा बुचकळ्यात पडले. माझी द्विधा मनस्थिती पाहून, तिने तिच्या हॉस्पिटलमधील एका अतिशय नामवंत कार्डिओलॉजिस्टचे मत घ्यायचे ठरवले. दादांचे रिपोर्ट्स त्यांना दाखवल्यानंतर त्या कार्डिओलॉजिस्टनी पण दादांना पेसमेकरच्या ऐवजी AICD बसवण्याचा सल्ला दिला.

वेगवेगळ्या डॉक्टरांकडून असे उलट-सुलट सल्ले मिळाले असले तरी अंतिम निर्णय मलाच घ्यायचा होता. पुन्हा एकदा बरेच वाचन आणि खूप विचारमंथन केल्यानंतर, पेसमेकर लावण्याचाच निर्णय मी पक्का केला. या सगळ्या काळात, माझ्या दोन्ही भावांना आणि वहिन्यांना मी मला मिळत गेलेली माहिती सांगत होते. सुदैवाने, त्या सर्वांचा मला पूर्ण पाठिंबा होता. या निर्णयप्रक्रियेमधे जवळपास गेले पाच-सहा दिवस मी खूप अस्वस्थ असल्याने मला नीट झोपही लागत नव्हती. 'आपण घेतो आहोत तो निर्णय योग्य आहे ना? चुकणार ता नाही?' या विचाराने माझ्याच हृदयाचे ठोके कितीवेळा चुकले असतील, हे मी स्वतःही सांगू शकणार नाही. या संबंध काळात मला माझ्या दिवंगत काकांची, म्हणजेच माझे गुरु, सोलापूरचे डॉ. रामचंद्र एकनाथ गोडबोले यांची उणीव प्रकर्षाने भासली. मला असेही वाटत राहिले की आज जर ते हयात असते तर ही संपूर्ण निर्णयप्रक्रिया माझ्यासाठी अतिशय सोपी झाली असती. 

माझा धाकटा भाऊ आणि वहिनीच्या मदतीसाठी आणि त्यांना व दादांनाही धीर देण्यासाठी मी आणि आनंद मुंबईला गेलो. दादांचे ऑपरेशन पार पडेस्तोवर आम्ही तिथेच राहिलो. सुदैवाने, या वयातही दादांना ऑपरेशनचा फारसा काही त्रास झाला नाही. आज त्यांना घरी पाठवण्यात आले आहे .

 

यापुढे दादांच्या हृदयाचा ठोका चुकणार नाही, हे समाधान मला असल्यामुळे  माझ्याही हृदयाचे ठोके आता व्यवस्थित पडत राहतील हे नक्की! 

केदारनाथ-भाग-१७

आम्ही हेलिकॉप्टरमधे बसल्यावर आम्हाला थंडी वाजेनाशी झाली. सुमारे ११७०० फुटांवरून काही मिनिटांतच बरेच खाली उतरल्यावर आनंदला बरे वाटेल, या कल्पनेने मी जरा सुखावले. तरीही, त्याच्या आजाराचे अजून नेमके निदान न झाल्यामुळे एक डॉक्टर या नात्याने मी मनातून अस्वस्थ होते. मी त्याला रोजच तपासत होते. त्याला Viral infection झाले आहे असेच मला त्या तपासणीमधून वाटत होते. तरीही सहा-सात  दिवस त्याला चढ-उतार ताप होता. आम्ही केदारनाथला असताना त्याच्या सर्व रक्ततपासण्या होऊ शकल्या नव्हत्या. अशा परिस्थितीत, त्याला टायफॉईड, मलेरिया किंवा अजूनच काहीतरी गंभीर आजार नाहीये ना? अशी चिंता माझ्या मनाला भेडसावत होती. 

आमच्याबरोबर हेलिकॉप्टरमधे बसलेले तिघेजण मराठी भाषिकच निघाले. त्यातले एक जोडपे आणि आम्ही तिघे मागे बसलेलो होतो. ते जोडपे माझ्या आणि आनंदच्या समोर बसले होते. हेलिकॉप्टरने उड्डाण करताच, डॉ. सुभाषिनीने तिच्या फोनवर बाहेरच्या विहंगम दृश्याचे चलत-चित्र रेकॉर्ड करायला सुरुवात केली. आमच्या समोर बसलेल्या नवरा-बायकोना, हेलिकॉप्टरमधून प्रवास करत असतानाचा त्यांचा फोटो आणि व्हिडीओ  काढून हवा होता, असे मला वाटले. त्यामुळे मी हात पुढे करून, "मी तुमचे फोटो आणि व्हिडीओ काढते," असे सुचवले. त्यांनीही तत्परतेने मला त्यांचा फोन दिला. मी त्यांचे फोटो आणि एक छोटासा व्हिडीओ काढून दिला. त्यानंतर त्या अनोळखी व्यक्तीने, लगेच माझा फोन मागून घेतला आणि माझा व आनंदचा एक फोटो आणि छोटासा व्हिडीओ काढला.

अगदी काही मिनिटांतच आमचे हेलिकॉप्टर सेरसी येथील हेलिपॅडवर उतरले. हेलिकॉप्टरमधून बाहेर पडताना काय काळजी घ्यायची, याबाबत आम्हाला आधी सूचना दिलेली होती. त्या सूचनेनुसार हेलिकॉप्टरची दारे उघडताच, आम्ही हेलिकॉप्टरच्या समोरच्या बाजूने पळत-पळतच बाहेर पडलो. आमचे सामान पाठीवर घेऊन आम्ही हेलिपॅडवरून चालत बाहेरच्या रस्त्यावर आलो. नारायणकोटीच्या हॉस्पिटलमधून आम्हाला घ्यायला येणारी गाडी सोनप्रयागला येऊन पोहोचलेली होती. आम्ही केदारनाथला असतानाच त्या गाडीच्या चालकाचा फोन येऊन गेला होता. वाहतूक कोंडी टाळण्यासाठी पोलिसांनी सगळ्या गाड्या सोनप्रयागलाच थांबवलेल्या असल्याने आम्हाला घ्यायला तो सेरसीपर्यंत येऊ शकणार नाही, असे त्याने आम्हाला तेंव्हाच सांगितले होते. सेरसीला उतरल्यानंतर, सोनप्रयागपर्यंत जायला सहजी टॅक्सी  मिळेल, असेही तो म्हणाला होता. हेलिपॅडच्या बाहेर अनेक टॅक्सीझ् उभ्या असतात आणि सोनप्रयागपर्यंत सोडण्यासाठी टॅक्सीवाले साधारण एक हजार रुपये घेतील, ही माहितीही त्याने आम्हाला पुरवलेली होती.  

आम्ही सकाळी दहाच्या सुमारास सेरसीला पोहोचलो. खाली उतरल्यावर आमच्या अंगावरचे गरम कपडे काढून आम्ही आपापल्या बॅकपॅक्समध्ये ठेवले. आता आनंदला ताप नसल्याने तो जरा बरा  दिसत होता. केदारनाथहून सुखरूप खाली उतरल्यामुळे आमच्या मनावरचा ताण आता बराचसा  कमी झाला होता. सकाळपासून आम्ही तिघांनी काहीही खाल्लेले नव्हते. त्यामुळे आम्हा तिघांनाही आता भुकेची जाणीव व्हायला लागली होती. आधी नाश्ता करावा आणि मग एखादी टॅक्सी पकडून सोनप्रयागला आमच्यासाठी आलेल्या गाडीपर्यंत पोहोचावे, असे आम्ही ठरवले. जवळच असलेल्या एका रेस्टॉरंटमधे थांबून आम्ही पनीर पराठे खाल्ले आणि चहा घेतला. त्यानंतर टॅक्सीचा शोध चालू केला. सेरसी ते सोनप्रयाग हे अंतर जेमतेम पाच-सहा किलोमीटर आहे. हेलिपॅडच्या बाहेर अनेक  टॅक्सीझ् उभ्या होत्या,  पण बऱ्याचश्या टॅक्सीझमधे चालक बसलेले नव्हते. काही टॅक्सीझमधे चालक होते, पण आम्ही कितीही पैसे द्यायची तयारी दाखवली तरीही सोनप्रयागपर्यंत यायला कोणीही तयार होईना. शेवटी, थोडे चालत पुढे जावे, तिथे एखादी टॅक्सी मिळेल, अशा आशेने आम्ही शंभरएक मीटर चालत पुढे गेलो. पण एकही टॅक्सीवाला आम्हाला न्यायला तयार झाला नाही. शेवटी कसेबसे एका टॅक्सीवाल्याला अक्षरशः हात जोडून विंनती करून आम्ही तयार केले. तो म्हणाला, "मी तुम्हाला इथून फार तर तीन किलोमीटरवर सोडेन. पुढे तुमचे तुम्ही जा. तुम्हाला तिथपर्यंत सोडण्याचे मी  १२०० रुपये घेईन." आमचा नाईलाज झाला. तीन किलोमीटर तर तीन किलोमीटर, असे म्हणून आम्ही त्याच्या टॅक्सीमध्ये  बसलो. काही  वेळातच एका ठिकाणी रस्त्यावर आम्हाला उतरायला सांगून  तो निघून गेला.

आम्हाला पुढचे अडीच-तीन  किलोमीटर चालत जायचे होते. मनावरचा ताण आणि जागरण यामुळे आम्ही दमलेले होतो. आनंदला त्या सकाळी ताप नसला तरीही त्याला बराच अशक्तपणा जाणवत होता. आम्ही तिघेही तसेच पाय ओढत चालत निघालो. तेवढ्यात आम्हाला सोनप्रयागकडे जाणारा एक मोटारसायकलवाला दिसला. आम्ही त्याला थांबवून आम्हाला सोनप्रयागपर्यंत सोडण्याची  विंनती केली. आमच्या नशिबाने त्याने ती विनंती मानली. आम्ही दोघींनी त्याच्या पाठीमागे बसून जावे, असे आनंदचे मत होते. त्याचे ते मत आम्ही दोघींनी पूर्णपणे खोडून काढले. आम्ही आनंदजवळ आमच्याकडच्या दोन बॅकपॅक्स दिल्या आणि त्याला त्या मोटारसायकलवाल्याच्या पाठीमागे बसून जायला लावले. आता आम्हा दोघींमधे मिळून वजनाने हलका असा एकच बॅकपॅक होता. त्यातून उताराचा रस्ता असल्याने आम्ही दोघी सहजी चालत वीसएक मिनिटातच सोनप्रयागपर्यंत पोहोचलो. आनंद आमच्या आधीच पोहोचलेला होता. त्याने आमच्यासाठी पाण्याच्या बाटल्याही विकत घेऊन ठेवलेल्या होत्या. 

सोनप्रयाग ते नारायणकोटीच्या प्रवासात वाहतूक कोंडीमुळे, वरचेवर अनेक ठिकाणी थांबत-थांबत मार्गक्रमण करावे लागले. शेवटी दुपारी एक वाजायच्या सुमारास आम्ही नारायणकोटीच्या हॉस्पिटलमधे पोहोचलो. तिथे जेवायला वगैरे न थांबता  लवकरात  लवकर, पुढे हरिद्वारला निघून जाण्याची आमची इच्छा होती. पण नारायणकोटीच्या हॉस्पिटलमधे त्या दिवशी प्रथमच नवीन सोनोग्राफी मशीन आलेले होते. त्या मशीनच्या  उदघाटनाचा कार्यक्रम आणि पूजा पार पडलेली होती. त्या पूजेचा प्रसाद खाऊनच आम्ही हरिद्वारला जायला निघावे, असा प्रेमळ आग्रह आम्हाला मोडता आला नाही. छोले, मसालापुरी, रायता, डाळ-भात आणि प्रसादाचा शिरा असे मस्त जेवण मी आणि सुभाषिनीने हॉस्पिटलमध्ये जाऊन केले. आनंद खालच्या मजल्यावरच्या खोलीत झोपून होता. त्याने फक्त प्रसादाचा शिरा खाल्ला आणि दूध प्यायले. दुपारी दीड-दोनच्या सुमारास, आम्ही अजून नारायणकोटीला असतानाच आनंदला पुन्हा १०१ च्या वर ताप चढायला लागला होता. त्याला त्याची अँटिबायोटिकची आणि क्रोसिनची गोळी देऊन आम्ही हरिद्वारला निघालो. केदारनाथहून खेचरावरून पाठवलेले आमचे सामान आमच्या आधीच नारायणकोटीला पोहोचलेले होते. हरिद्वारकडे टॅक्सीने निघण्याआधी आमचे सामान तपासून ते टॅक्सीमधे ठेवले. नारायणकोटी ते हरिद्वार या प्रवासातही आनंदला ताप होताच. त्यामुळे हरिद्वारच्या हॉस्पिटलमधील डॉ. संजय शहा यांच्याशी मी संपर्क साधला व त्यांना कल्पना देऊन ठेवली. रस्त्यावरच्या वाहतूक कोंडीमुळे आम्ही रात्री बाराच्या सुमारास हरिद्वारला पोहोचलो. आम्ही पोहोचल्यावर लगेच आनंदच्या सर्व तपासण्या होतील, अशी सोय डॉ. संजय शहा यांनी केलेली होती. सुदैवाने हरिद्वारला पोहोचेपर्यंत आनंदचा ताप उतरला होता. त्याच्या सर्व तपासण्यांचे रिपोर्ट्स एका तासाभरात मिळाले. ते रिपोर्टही  नॉर्मल आले.  

आम्ही ३० मे रोजी रात्री उशिरा हरिद्वारला पोहोचलो होतो. आमची परतीची फ्लाईट एक जूनला दुपारी होती. त्यामुळे आमच्याकडे दीड दिवस होता. त्या दीड दिवसांमधे या संस्थेचे, धर्मावाला येथील  मुख्यालय आणि तिथले हॉस्पिटल बघून यावे, असे आम्ही आधी मनोमन योजले होते. पण आता ते शक्य नव्हते. त्यामुळे आम्ही दोघांनीही खोलीतच आराम केला. डॉ. संजय शहा रोज दोनवेळा आमच्या खोलीमधे येऊन आनंदला तपासत होते. त्यांनी त्याला औषधे तर दिलीच पण त्याला धीरही दिला. हरिद्वारच्या हॉस्पिटलमधे बालरोगतज्ज्ञ कार्यरत नसल्यामुळे, तिथे आलेल्या एक-दोन बालरुग्णांना मी तपासावे अशी विनंती डॉ. संजय शहांनी मला केली. त्यानुसार मी बालरुग्ण तपासले. मी एका मुलाला तपासत असताना, डॉ. शहांच्या सांगण्यानुसार हॉस्पिटलमधील एका कर्मचाऱ्याने माझा फोटो काढला. आम्ही एक जूनला विमानतळावर जायला निघण्यापूर्वी डॉ. संजय शहा यांनी मला स्वामी विवेकानंद धर्मार्थ  हॉस्पिटलचे अहवाल भेट दिले. त्यांचा, आनंदचा आणि माझा एक फोटोही काढला गेला. 

केदारनाथच्या या ट्रिपमुळे मला खूप वेगळ्या उंचीचे समाधान मिळाले. आपल्यामधे शारीरिक आणि मानसिक ताण सहन करण्याची किती अमाप क्षमता असते, याचा मला अंदाज आला. संपूर्ण भारतातल्या आणि नेपाळमधल्याही कानाकोपऱ्यातून आलेल्या, तसेच परदेशात स्थायिक असलेल्या  भारतीयांना भेटण्याची आणि त्यांच्याशी संवाद साधण्याची मला संधी मिळाली. अनंत अडचणींवर मात  करून आणि अगदी थोडके पैसे गाठीला बांधून आलेल्या, पण अपार श्रद्धेने भरलेल्या गोरगरीब भाविकांना बघून मी त्यांच्यासमोर नतमस्तक झाले. 'नरसेवा नारायणसेवा' हे 'स्वामी विवेकानंद हेल्थ मिशन सोसायटीचे ब्रीदवाक्य शब्दशः जगणारे संस्थेचे कर्मचारी पाहून मी भारावून गेले. 

केदारनाथाचे मंदिर पाहताना माझे मन सहजच ४५ वर्षांपूर्वी मी केलेल्या यात्रेची उजळणी करून आले. 'स्वामी विवेकानंद हेल्थ मिशन सोसायटी' च्या कर्मचाऱ्यांची निःस्वार्थ सेवा पाहून आणि केदारनाथाच्या सुंदर व विशाल मंदिरातील शिळारुपी पिंडीचे स्पर्शदर्शन करून आल्यानंतर माझ्या मनात एक विचार अगदी सहजपणे उमटला,

"दिव्यत्वाची जेथ प्रचिती, तेथे कर माझे जुळती" 

[लेखमाला समाप्त]

डॉ. स्वाती बापट.

केदारनाथ- भाग- १६

काल रात्री मी उशिरा झोपले होते आणि झोपेतसुद्धा जरा अस्वस्थच होते. पहाटे चार वाजताचा गजर लावलेला होता. गजर वाजायच्या आधीच पाचएक मिनिटे सुभाषिनी आमच्या खोलीच्या दारावर टकटक करून आम्हाला जागे करून गेली. आम्ही उठून तयारीला लागलो. सुभाषिनीने दिलेली मिल्क पावडर गरम पाण्यामधे घालून, मी दूध तयार केले आणि आम्ही दोघांनीही प्यायले. आम्ही तयार व्हायच्या आधीच सुभाषिनी तयार झाली होती. ती खाली उतरून एखादा पिठठूवाला ठरवून ठेवणार होती. आम्हा तिघांचे सामान हेलिपॅडपर्यंत वाहून नेण्यासाठी पिठठूवाल्याची गरज लागणार होती. आनंदला मी आधी खाली हॉस्पिटलमधे जाऊन त्याच्या इंजेक्शनचा डोस घ्यायला सांगितले. त्यानंतर त्याच्या हाताच्या शिरेमधली intracath सुईदेखील काढून घेणे आवश्यक होते. 

काल मला  संस्थेमार्फत दिले गेलेले स्मृतिचिन्ह आणि भेटवस्तू आमच्या बॅकपॅक्समध्ये बसवणे, हे कामही बाकी होतेच. ते करून आनंदच्या पाठोपाठ मीही दोघांचे बॅकपॅक्स घेऊन खाली उतरले. तोपर्यंत सुभाषिनीने एका पिठठूवाल्याशी बोलणे करून ठेवले होते. सुभाषिनीचा बॅकपॅक भलामोठा होता. त्या मानाने, आम्हा दोघांचे बॅकपॅक्स छोटे होते. ते तिन्ही पॅक्स सुभाषिनीने ठरवलेल्या त्या पिठठूवाल्याच्या पिठठूमध्ये आम्ही ठेवले आणि निघायला तयार झालो. सुभाषिनी आधीच पायी चालत पुढे गेली होती.   

आमच्या सुदैवाने पहाटे पाऊस किंवा बर्फ पडत नव्हते. तसा माझ्याकडे नर्स कृष्णाचा रेनकोट अजूनही होता. मी तो रेनकोट माझ्याकडेच ठेवून घ्यावा, म्हणजे पहाटे पाऊस असेल तर उपयोगी पडेल, असे त्याने मला आवर्जून सांगितले होते. इतक्या थोड्या दिवसांचा सहवास असूनही सहकाऱ्यांकडून इतके प्रेम आम्हाला मिळत होते, हे बघून आम्हा दोघांनाही खूप बरे वाटत होते. पण पाऊस किंवा बर्फ पडत नसल्याचे पाहून मी नर्स कृष्णाचा रेनकोट रात्रपाळीच्या परवेझ नर्सकडे दिला आणि तो आठवणीने कृष्णाला द्यायला सांगितले. आमच्या खोलीची किल्ली मी फार्मसिस्टकडे सुपूर्द केली. भल्या पहाटे आम्हाला इलेक्ट्रिकची गाडी मिळणे शक्य नसल्याने, मी आणि आनंद हेलिपॅडकडे चालत जायला निघालो.  आम्हाला निरोप द्यायला हॉस्पिटलमधील रात्रपाळीचा सगळा स्टाफ बाहेर व्हरांड्यात आला होता. मोठ्या जड मनाने आणि साश्रुनयनांनी आम्ही सर्वांचा निरोप घेतला.  

आमचे सामान वाहून नेणाऱ्या पिठठूवाल्याच्या बरोबरच आम्ही चालावे आणि त्याला नजरेच्या टप्प्यातून दूर होऊ देऊ नये, असा मोलाचा सल्ला मला हॉस्पिटलमधील नर्सेसनी दिलेला होता. पिठठूवाला जरा वयस्कर असल्याने तो हळूहळूच चालत होता. तरीही त्याच्याबरोबर चालणे मला जरा अवघड जात होते. आनंद तर माझ्यापेक्षाही हळू चालत होता. त्यामुळे त्याला मागे सोडून पुढे जायलाही नको वाटत होते. पण आनंदने मला सांगितले, "तू त्याच्याबरोबर पुढे हो, मी हळूहळू मागून येतो आणि हेलिपॅडपर्यंत पोहोचतो". 

मी आणि पिठठूवाला हेलिपॅडपर्यंत पोहोचलो तर तिथे सुभाषिनी अतिशय हवालदिल अवस्थेत उभी होती. हेलिपॅडवर चार वेगवेळ्या तंबूंमधे चार हेलिकॉप्टर कंपन्यांची तात्पुरती ऑफिसेस होती. आम्ही ज्या 'एरो एव्हिएशन' कंपनीच्या हेलिकॉप्टरने जाणार होतो, त्या कंपनीच्या माणसाने सुभाषिनीला निक्षून सांगितले होते, "आज आम्ही फक्त काल जाऊ न शकलेल्या यात्रेकरूंना नेणार आहोत. त्यामुळे आज तुम्हाला जाता येणारच नाही". 

सहा वाजेपर्यंत आनंदही हेलिपॅडपर्यंत पोहोचला. हेलिपॅडसमोर एका शेडखाली काही खुर्च्या ठेवलेल्या होत्या. कालपासून आपापल्या हेलिकॉप्टरच्या फेरीची वाट बघत असलेल्या अनेक यात्रेकरुंची गर्दी तिथे उसळलेली होती. आनंदला मी सगळी परिस्थिती थोडक्यात सांगितली. कशीबशी एक खुर्ची पकडून त्याला आधी तिथे बसवले आणि आमचे सगळे सामान त्याच्याजवळ ठेवले. मी आणि सुभाषिनी आमच्या हेलिकॉप्टर कंपनीच्या त्या तंबूवजा "ऑफिस" मधे ठिय्याच देऊन  बसलो. 

ऑफिसमधला तो मनुष्य दर १५-२० मिनिटांनी हेलिपॅडवर जाऊन प्रवाश्यांना "चेक-इन" करून येत होता. त्याच्याकडे असलेल्या एका वहीमधे लिहिलेल्या नावांपैकी पुढची चार-सहा नावे तो पुकारत होता आणि त्या लोकांना हेलिपॅडकडे पाठवत होता. प्रत्येकवेळी तो आला की आम्ही त्याला आमच्या तिकिटाबद्दल विचारत होतो. त्यावर तो अतिशय तुच्छतेने आम्हाला उडवून लावत होता, "माताजी आप यहाँ आजके दिन रुकनेका  इंतजाम करो. आज तो आप पक्का नहीं जा सकते."

सकाळचे साडेआठ वाजेपर्यंत आमच्या जाण्याबाबत काहीही होण्याचे चिन्ह दिसत नव्हते. संदीपजी, धनवीरजी आणि रोहनजी यांना फोन आणि मेसेजेस करून-करून सुभाषिनी थकली होती. पण त्यांच्यापैकी कोणीच उत्तरे देत नव्हते. शेवटी पावणेनऊ वाजायच्या सुमारास संदीपजींनी सुभाषिनीच्या फोनवर मेसेज पाठवला की, कोणी कुलदीप नामक मनुष्य येईल आणि आम्हाला जाण्यासाठी मदत करेल. आमच्या हेलिकॉप्टर कंपनीच्या माणसाला आम्ही विचारले, "भैय्या, कुलदीप कौन है? वो कहां मिलेंगे?" त्यावर त्याने "मैं किसी कुलदीप को जानता नही हूं. आप कृपा करके यहांसे जाईये और मुझे तंग मत करिये." असे निर्वाणीच्या सुरात सांगितले. 

नऊ वाजत आले तरी त्या कोणा कुलदीपचा पत्ताच नव्हता. हळूहळू तिथले हवामानही बदलायला लागले होते. गार वारे सुटले होते आणि थोड्याच वेळात पाऊस सुरु होईल असे वाटायला लागले होते. आनंदला खूप थंडी वाजत होती. जवळ कुठेही चहापाण्याची सोय नव्हती. स्वच्छतागृह कुठेतरी खूप लांब आणि कमालीचे अस्वच्छ होते. आमच्या जाण्याबाबत तर काहीच खबर मिळत नव्हती. अशा अवस्थेत आम्ही हताश होऊन बसून होतो. 

नऊ वाजता काय जादू घडली कळले नाही. अचानक ऑफिसमधील त्या माणसाने येऊन आम्हा तिघांना सांगितले, "हेलिपॅडवर असलेल्या त्या लोखंडी बाकड्यावर जाऊन बसा." आम्ही जवळजवळ धावतच पुढे जाऊन बसलो. एका माणसाने येऊन आमचे प्रत्येकाचे वजन विचारले. ऐंशी किलो वजनापर्यंत एक ठराविक तिकीट, आणि पुढील जास्तीच्या वजनासाठी अधिक दर आकारला जातो, असे सुभाषिनीने आम्हाला सांगितले होते. त्या माणसाने आमच्याकडून तिकिटाचे आणि सामानाचे मिळून १३३२०/- रुपये घेतले पण आमच्या हातात तिकीट वगैरे काहीच दिले नाही. हे पैसे त्याने कुठल्या हिशोबाने घेतले? आम्हाला तिकीट कधी आणि कोण देणार? अशी काही चौकशी किंवा विचार न करता त्याच्याकडे आम्ही तातडीने पैसे देऊन टाकले. 

आमच्यासमोर असलेल्या मोठ्या डांबरी मैदानामधे, एकूण चार हेलिपॅडस होती. दर पाच-सात मिनिटाला तिथे एकेका कंपनीचे एकेक हेलिकॉप्टर येऊन उतरत होते. आलेल्या प्रवाशांना उतरवले आणि जाणाऱ्या प्रवाशांना बसवले की ते लगेच पुन्हा उड्डाण करत होते. हेलिकॉप्टर उतरताना आणि परत हवेमध्ये झेप घेताना, हेलिकॉप्टरच्या गरागरा फिरणाऱ्या पंख्यामुळे गार वाऱ्याचा प्रचंड झोत आमच्या अंगावर येत होता. त्यामुळे आनंदला कमालीची हुडहुडी भरत होती. शेवटी मी माझ्याकडे असलेली ओढणी आनंदच्या नाका-तोंडाला घट्ट बांधली, सुभाषिनीने तिचे गरम हातमोजे स्वतःच्या हातातून काढून आनंदला हातावर चढवायला लावले. तेव्हा कुठे त्याला जरा बरे वाटले. 

आम्ही तिघे आणि अजून तीन प्रवासी असे सहाजण एका हेलिकॉप्टरने जाणार होतो. हेलिकॉप्टर कंपनीच्या माणसाने आम्हाला, हेलिकॉप्टरमध्ये कोणी कुठे बसायचे, आत शिरताना कसे जायचे व उतरल्यानंतर कसे बाहेर पडायचे याबाबतच्या सूचना दिल्या. आता आम्ही अगदी जीव मुठीत धरून, आम्हाला घेऊन जाणारे हेलिकॉप्टर कधी येते, याची आतुरतेने वाट बघत बसलो होतो. शेवटी, सुमारे अर्ध्या तासानंतर आम्हाला सांगण्यात आले, "आता जे हेलिकॉप्टर उतरेल त्या हेलिकॉप्टरमधून तुम्हाला जायचे आहे." 

हेलिकॉप्टर उतरल्या-उतरल्या आम्ही त्याच्या दिशेने अक्षरशः धावत सुटलो. आमचे सामान हेलिकॉप्टर कंपनीच्या कर्मचाऱ्यांनी, आमच्या  हेलिकॉप्टरमधे ठेवले. आम्ही आत बसल्यानंतर काही क्षणातच आमचा परतीचा प्रवास सुरु झाला. माझा आणि आनंदचा हा पहिलाच हेलिकॉप्टर प्रवास होता. पण तो प्रवास आणि त्या सुंदर प्रदेशाचे उंचीवरून दिसत असलेले विहंगम दृश्य यापैकी कशाचाही आनंद लुटण्याची आमची मनःस्थिती नव्हती. अखेर आपण घरच्या वाटेला लागलो, अशा विचारामुळे काहीसे बरे वाटत होते इतकेच. 

हरिद्वारपर्यंत पोहोचेस्तोवर आम्हाला अजून अनेक अडचणींचा सामना करायचा होता, पण त्यावेळी आम्हाला त्याची काहीच कल्पना नव्हती. 

त्याबाबत पुढच्या आणि या लेखमालेच्या शेवटच्या भागामध्ये लिहीन. 

[क्रमशः]

डॉ. स्वाती बापट.

केदारनाथ - भाग १५

आम्ही केदारनाथाचे दर्शन घेऊन परत येईपर्यंत आनंदच्या दुपारच्या इंजेक्शनच्या डोसची वेळ झाली होती. रवि नर्सने आनंदला तिथेच वॉर्डमधल्या एका पलंगावर झोपायला सांगितले आणि त्याला शिरेवाटे इंजेक्शन द्यायला सुरुवात केली. आनंदचे बूट आणि मोजे पावडसात भिजून ओले झालेले होते. त्यामुळे त्याला थंडी वाजत होती. त्याचे बूट-मोजे मी वर नेऊन ठेवले आणि त्याच्यासाठी आमच्या खोलीतून स्लिपर्स घेऊन आले. त्याचे इंजेक्शन घेऊन झाल्यावर तो खोलीत झोपायला गेला. मी मात्र ओपीडीतच थांबून काम करत बसले. कारण नेहमीप्रमाणे तिथे पेशंट्सची भलीमोठी रांग लागलेलीच होती. 

ह्या सगळ्या गडबडीत, माझ्या हातातली walking stick अचानक मिळेनाशी झाली. मी ती स्टिक हॉस्पिटलपर्यंत आणली होती. त्यानंतर मी ती ओपीडीतच माझ्या खुर्चीजवळ ठेवली होती, हे मला खात्रीशीर आठवत होते. दुर्गेश बुगडे या माझ्या एका ट्रेकर मित्राने आम्हा दोघांना त्याच्याकडच्या walking sticks वापरायला दिल्या होत्या. दुसऱ्याची वस्तू वापरण्यासाठी आणल्यामुळे मी ती जरा जास्तच जपून वापरत होते. पण आता ती हरवल्यामुळे, दुसऱ्याची वस्तू मला सांभाळता आली नाही, अशी अपराधीपणाची भावना माझ्या मनात आली. मग मी श्री. रोहनजींना CCTV फूटेज बघण्याची विनंती केली. त्यातही कुठे ती सहजी दिसेना. त्यामुळे मी अगदी बेचैन झाले. नंतर कुणाच्यातरी असे लक्षात आले की ती स्टिक कुणी यात्रेकरू तिथेच विसरून गेला असेल असे समजून, आमच्याच एका सफाई कामगाराने ती स्टिक बाहेर व्हरांड्यात नेऊन ठेवली होती. पण ती स्टिक मिळाल्याने माझा जीव भांड्यात पडला. 

दुपारी तीन-साडेतीनच्या सुमारास खूप जोरदार बर्फवृष्टी सुरु झाली. केदारनाथला आल्यापासून थोडेसे बर्फ भुरभुरलेले मी पाहिले होते. पण आयुष्यात पहिल्यांदाच इतकी मोठी बर्फवृष्टी मी पाहत होते. थोड्याच वेळात जवळपासचे सगळे डोंगर बर्फाच्छादित झाले. पण त्यामुळे अगदी कडाक्याची थंडीही पडली. भिजून कुडकुडत येणाऱ्या अनेक पेशंट्सची नुसती गर्दी उसळली. अनेक म्हातारे-कोतारे, लहान मुले आणि इतर भिजलेले पेशंट्स थंडीने गारठून, कुडकुडत आमच्यासमोर उभे होते. सर्वप्रथम त्यांना आम्ही आमच्याजवळचा वॉर्मर बाहेर काढून दिला. अनेकजण त्या वॉर्मरभोवती शेक घेत बसले. त्या सर्वांची नावनोंदणी करून, सर्वांवर आवश्यक ते उपचारही आम्ही केले. आत आलेले सगळे पेशन्ट्स तपासून झाल्यानंतर मी बाहेर गेले आणि बर्फ पडत असतानाचा एक छोटासा व्हिडिओ काढला. बर्फ पडतानाचे ते दृश्य, मला तेंव्हा कितीही मनोहर भासत असले तरी, सकाळी आम्ही देवदर्शनाला गेलो असताना बर्फ पडले असते तर आमची काय दुर्दशा झाली असती, या कल्पनेने माझ्या अंगावर काटा आला. 

दुपारी मी जेवायला वर गेलेच नव्हते. आनंदही खोलीत झोपूनच होता. चारच्या सुमारास चहा आणि टोस्ट आले. गरम चहा पिऊन माझ्या शरीरात जराशी धुगधुगी आली. साडेचारच्या सुमारास आनंदचा फोन आला. त्याच्या अंगात हुडहुडी भरून त्याला पुन्हा ताप भरतोय असे तो म्हणाला. मी वर जाऊन त्याला तपासले. थर्मामिटरवर १०२ ताप दिसत होता, पण ऑक्सिजन saturation उत्तम होते. मी त्याला क्रोसीनची गोळी दिली, ORSप्यायला दिले आणि पुन्हा खाली ओपीडीमधे येऊन कामाला बसले. बाहेर जोरदार पाऊस पडत असल्याने पुष्कळसे यात्रेकरू कदाचित आडोशाला कुठेकुठे थांबले असावेत. कारण, पेशंट्स आत येण्याचा ओघ आता बराच  कमी झालेला होता. त्यामुळे बराच वेळ तिथे बसून श्री. रोहनजींशी गप्पा झाल्या. त्या गप्पातूनच असे ठरले की, आम्हाला इथे काम करत असताना आलेल्या अनुभावाबद्दल आम्ही अभिप्राय द्यावा. माझा आणि डॉ. सुभाषिनीचा प्रत्येकी एकेक असे दोन व्हिडीओ रेकॉर्ड करावेत. आम्ही दोघीही आनंदाने तयार झालो.   

डॉ. सुभाषिनी म्हणाली आपण व्हिडिओसाठी जरा तयार होऊन येऊ या. मलाही ती कल्पना आवडली. आम्ही दोघी वर आपापल्या खोलीमध्ये येऊन, चेहरा धुवून, केस सारखे करून आणि कपडे बदलून तयार झालो. मी तयार होऊन सुभाषिनीच्या खोलीवर गेले. माझ्या कपाळावर टिकली नसल्याचे बघून सुभाषिनीने मला तिच्याकडची एक मोठी टिकली लावायला दिली. त्या टिकलीच्या खाली तिने कुंकवाने चंद्रकोरही काढली. नटून-थटून आम्ही दोघी व्हिडिओसाठी खाली आलो. श्री. धनवीरजींनी मोहित नेगी या तरूणाला बोलावले. त्याने माझा आणि सुभाषिनीचा एकेक व्हिडिओ शूट केला. त्यानंतर, 'स्वामी विवेकानंद हेल्थ मिशन सोसायटी' या संस्थेच्या वतीने, तेथील निवासी वैद्यकीय अधिकारी, डॉ. यादव यांच्या हस्ते माझा आणि सुभाषिनीचा सत्कार करण्यात आला. आम्हाला संस्थेतर्फे एक प्रशस्तिपत्र, एक स्मृतीचिन्ह आणि काहीतरी भेटवस्तूही दिली गेली. 

हे सर्व होईपर्यंत आठ वाजून गेले होते. मी दुपारी जेवलेले नसल्याने मला भूक लागली होती. आनंद जेवायला वर येत नाही म्हणाला. त्यामुळे मी व सुभाषिनी वर भोजनालयामधे येऊन जेवलो. डाळ-कोबीभात, बटाट्याची भाजी, सकाळचा शिरा आणि गरम फुलके असा बेत होता. माझे जेवण झाल्यावर आनंदसाठी डिस्पोझेबल प्लेटमधे जेवण घेऊन मी खाली गेले. त्याला त्रास होतच होता व दमणूकही जाणवत होती. तो बळेबळेच थोडे जेवला. डॉ. सुभाषिनी स्वयंपाकघरातच थांबून आमच्यासाठी छान कडक चहा बनवणार होती. त्यामुळे मी आनंदला जेवण देऊन परत वर गेले आणि चहाचे कप घेऊन खाली आले. सुभाषिनीही तिचा चहाचा कप घेऊन आमच्या खोलीतच आली. तिच्याबरोबर बऱ्याच गप्पा झाल्या. रात्री दहा वाजता रवि नर्सने येऊन आनंदला antibioticचा रात्रीचा डोस दिला. 

अजूनही आमचे दुसऱ्या दिवशीच्या हेलिकॉप्टर फेरीचे तिकीट आमच्या हाती आलेले नव्हते. संस्थेच्या धर्मावाला येथील हॉस्पिटलचे मुख्य व्यवस्थापक, श्री. संदीपजींनी आम्हाला इतकेच सांगितले होते की, "उद्या सकाळच्या हेलिकॉप्टर फेरीत तुमच्या जाण्याची व्यवस्था झाली आहे."  पण नेमकी वेळ, कुठल्या कंपनीचे विमान, याबाबत त्यांनी काहीच कल्पना दिलेली नव्हती. डॉ. सुभाषिनीनें हेलिपॅडवरचा सावळा गोंधळ आधीच बघितलेला असल्यामुळे ती जरा जास्तच चिंतेत होती. आज पाऊस आणि बर्फवृष्टी झालेली असल्याने, आज संध्याकाळच्या हेलिकॉप्टर्सच्या अनेक फेऱ्या रद्द झालेल्या असणार, असा आमचा अंदाज होता. त्यामुळे उद्या हेलिकॉप्टर सेवा सुरु झाल्यानंतर, आज अडकून पडलेल्या यात्रेकरूंची खाली उतरण्यासाठी गडबड असणार होती. शिवाय, उद्या सकाळी अकरा वाजल्यानंतर पुन्हा जोरदार पाऊस व बर्फवृष्टी होईल असा अंदाज असल्याने, हवामान खात्यातर्फे 'रेड अलर्ट' जारी करण्यात आलेला होता. या सगळ्या गोष्टींचा अंदाज सुभाषिनीला असल्यामुळे तिचे म्हणणे होते की, आम्ही हॉस्पिटलमधून पहाटे पाच वाजताच निघावे, आणि सकाळी सहाच्या आत हेलिपॅडवर पोहोचावे. त्या दृष्टीने आमचे सामान तयार करून ठेवायला तिने आम्हाला सांगितले.

रात्रीपर्यंत आनंदला ताप होताच. त्यामुळे त्याला हेलिपॅडपर्यंत कसे न्यायचे हाही एक प्रश्न मला भेडसावत होता. आमच्या हॉस्पिटलपासून हेलिपॅडपर्यंत जाण्याच्या रस्त्यावर पहिले शंभर मीटर खडी चढण होती. ती चढण चढायला आनंदला त्रास होणार होता. पण आनंद पिठठूवर बसायला तयार होणार नाही याचीही मला खात्री होती. सकाळी निघण्यापूर्वी आनंदचा सकाळचा antibiotic चा डोसही घ्यायचा होता. त्यातही काही वेळ जाणार होताच. हे सगळे वेळेत कसे जमणार, आम्हाला उद्या हेलिकॉप्टर मिळणार की नाही, असे अनेक प्रश्न मनात होते. तरीही, सकाळी किती वाजता निघायचे, सामान हेलिकॉप्टरपर्यंत कसे न्यायचे, याचे जुजबी प्लॅनिंग आम्ही तिघांनी बसून केले. रात्री झोपण्यापूर्वी आनंदला दूध प्यायला मिळावे म्हणून सुभाषिनीने खोलीत जाऊन अमूल मिल्क पावडर आणून दिली. रात्री झोपायच्या आधी मी आनंदला  गरम दूध तयार करून प्यायला दिले.  

रात्री उशिरापर्यंत आमचे हेलिकॉप्टर बुकिंग झाल्याचा काहीही निरोप आलेला नव्हता. हरिद्वारहून आमचे परतीच्या विमानाचे  तिकीट एक जूनचे होते. वेळप्रसंगी उद्या, म्हणजे ३० मे ऐवजी आम्हाला ३१ मे रोजी हेलिकॉप्टर फेरी मिळाली तरी चालणार होते. पण डॉ. सुभाषिनीला मात्र ३० तारखेपर्यंत हरिद्वारला पोहोचणे आवश्यक होते. कारण, तेथून तिची हैदराबादची परतीची फ्लाईट ३१ तारखेची होती. त्यामुळे ती भलतीच काळजीत पडली होती. रात्री बराच काळ ती संस्थेचे मुख्य व्यवस्थापक, श्री. संदीपजी यांच्याशी संपर्क ठेवून होती. शेवटी रात्री बऱ्याच उशिरा संदीपजींनी तिला एका व्यक्तीचा नंबर पाठवला. केदारनाथहून आमच्या परतीच्या हेलिकॉप्टर फेरीची व्यवस्था प्रत्यक्षात ज्यांनी करवली होती त्यांचा तो नंबर होता. तिने रात्री अकरा वाजता तो नंबर मलाही पाठवून दिला. उद्या आमचे कसे होणार या काळजीमुळे मला मात्र झोप लागत नव्हती. 

केदारनाथला आल्यापासून, आणि येण्यापूर्वीही अनेकांच्या तोंडी काही ठराविक वाक्ये मी ऐकत आलेले होते. "बाबा स्वयं बुलाते हैं| बाबा की मर्जीसेही सबकुछ होता है| अगर बाबाकी इच्छा होगी तो वे आपको दर्शनके लिये बुलाएंगे| अगर उन की इच्छा न हो तो, कोई यहां उपर पहुंचने के बाद भी उनके दर्शन नहीं कर सकता|" 

ही वाक्ये बोलणाऱ्यांची केदारनाथावरची अपार श्रद्धा मला समजत होती. पण काही अंशी, त्या वाक्यांमधली सत्यतादेखील मी अनुभवली होती. इथपर्यंत येऊनही केवळ प्रकृती अस्वास्थ्यामुळे काही लोकांना दर्शनाविनाच परत जावे लागले होते. एक डॉक्टर या नात्याने मीच तसा सल्ला अनेकांना दिलाही होता. 

बाबांच्या इच्छेमुळे आमचे दर्शन तर झालेलेच होते. आता त्यांची इच्छा असेल तर आम्ही उद्या सुखरूप खालीही उतरू, असा विचार मनात करत असतानाच रात्री उशिरा केंव्हातरी मला झोप लागून गेली.   

[क्रमशः]

©डॉ. स्वाती बापट.

केदारनाथ-भाग १४

आज सकाळी मला साधारण चारच्या सुमाराला जाग आली. आनंद जागाच दिसला. त्याला बिचाऱ्याला रात्रभर झोप आली नव्हती. सतत खोकल्याची उबळ येत होती. झोप न झाल्यामुळे आणि अंगात गेले पाच-सहा दिवस सतत ताप असल्याने तो खूपच वैतागलेला होता. आज एकच गोष्ट चांगली होती, ती म्हणजे त्याला सकाळी ताप नव्हता. काल दिवसा आणि रात्री त्याला झोपही नव्हती. कधी नव्हे ते कालच्या दिवसभरात त्याने अंघोळही केलेली नव्हती कारण तेवढे कष्टही त्याला नको वाटत होते. त्यामुळे आधी त्याने आणि त्याच्यापाठोपाठ मी अशी दोघांनीही पाच वाजायच्या आत  अंघोळ उरकली. 

आम्हाला उद्या सकाळी इथून हेलिकॉप्टरने निघायचे असल्याने आमचे बरेचसे सामान आम्ही कालच खाली पाठवून दिलेले होते. त्यामुळे आज सकाळी लाँड्री करणे आवश्यक होते. आमच्या अंघोळी झाल्यानंतर पाठोपाठ मी वॉशिंग मशीन लावून टाकले. आम्ही ज्या दिवशी आलो होतो, त्याच दिवशी आम्हाला श्री. धनवीरजींनी सांगून ठेवले होते की तुमच्या सोयीने कुठल्याही दिवशी पहाटे पाच वाजता तुम्ही दर्शनाला जा. त्याला कारणही तसेच होते. पहाटे पाच वाजता आमच्या हॉस्पिटलमधे काम करणाऱ्या कोणालाही गर्भगृहात जाऊन दर्शन करण्यासाठी विशेष सोय केलेली होती. इतक्या दिवसांत आज प्रथमच आम्ही दोघेही, पाच वाजायच्या आधी अंघोळी करून तयार झालेले होतो. पण आनंदच्या सध्याच्या परिस्थितीत, इतक्या पहाटे आणि कडाक्याच्या थंडीत, दीड किलोमीटर दूर असलेल्या देवळापर्यंत चालत जाऊन दर्शन करण्याचा विचारही आम्ही करू शकत नव्हतो.  

सहा वाजता चहा आणण्यासाठी फ्लास्क घेऊन वर स्वयंपाकघरात गेले. तिथून गरम  चहा आणि दोन प्रकारच्या बिस्किटांचे पुडे घेऊन आले. आनंदला दिवसातून तीन वेळा antibioticचे इंजेक्शन द्यायचे होते. इतक्या पहाटे, रात्रपाळी करून दमलेल्या नर्सेसपैकी कोणालातरी इंजेक्शन द्यायला वर बोलवून घ्यावे असे आम्हाला वाटले नाही. त्यामुळे चहा पिऊन झाल्यावर आम्ही दोघेही खाली वॉर्डमधे गेलो. तिथे नर्सेसनी आनंदला Antibiotics चा डोस दिला व पाठोपाठ त्याच्या छातीचा एक्सरेही काढला. इथे पोर्टेबल एक्सरेची आणि डिजिटल फिल्मची सोय आहे. त्यामुळे लगेच मला तो एक्सरे बघायलाही मिळाला. त्यामधे न्यूमोनिया किंवा इतरही काही दोष न दिसल्यामुळे मला हायसे वाटले. 

जेंव्हा आनंदला शिरेवाटे antibiotic देणे चालू होते आणि अजून त्याचा एक्सरेही व्हायचा होता तोपर्यंत मी थोडा वेळ ओपीडीतले पेशंट्स तपासले. बरीच आजारी असलेली एक-दोन लहान मुले ओपीडीत आली होती. त्यांना तपासून मी औषधोपचार केले. इतक्या सकाळी मी तिथे थांबून काम करतेय हे बघून, आधीच रात्रपाळीचा डॉ. शोभित आश्चर्यचकित झाला होता. त्यातून लहान मुलांना तपासून मी औषधे दिल्यामुळे त्याला खूपच बरे वाटले असावे. कारण, लहान मुलांना औषधे द्यायला बालरोगतज्ज्ञ सोडून इतर डॉक्टर्स जरासे घाबरतात. आम्ही दोघेही पहाटे OPD मधेच असल्यामुळे, डॉ. हर्ष आणि डॉ. अजय गौरीकुंडला पायी निघण्याआधी त्यांची व आमची भेट होऊ शकली. 

आनंदचे इंजेक्शन आणि एक्सरे  झाल्यावर त्याने तिथे आलेल्या NDRF आणि SDRF च्या जवानांशी जरा गप्पा मारल्या. त्यांच्याकडून त्यांच्या कामाची माहिती घेतली. त्यानंतर आम्ही दोघे खोलीत आलो आणि नेहमीपेक्षा जरा लवकरच  नाश्ता खाण्यासाठी वर भोजनालयात गेलो. पण तिथे अजून झाडलोट चालू होती. म्हणून मी खाली जाऊन वॉशिंग मशीनची स्पिन सायकल संपवून कपडे वाळत घालून आले. तोपर्यंत आनंद वरच्या मजल्यावरच्या बाल्कनीमधे उभा राहून बाहेरचे फोटो काढत होता. आज नाश्त्याला गरमागरम आलूपराठे व दही होते. मोठमोठाले दणकट आणि चवदार पराठे खायला आम्हा दोघांनाही बरे वाटले. आम्ही नाश्ता करत असताना आमच्याबरोबर नरेंद्र नावाचा नर्सही नाश्ता करायला आला. आमच्या त्याच्याशी बऱ्याच गप्पा झाल्या. राजस्थानमधील अल्वर गावच्या शेतकरी कुटुंबातील हा मुलगा अतिशय गुणी नर्स आहे. कार्डियाक नर्सिंगमधे तो निपुण आहे. या नर्सेसना इथे कमीतकमी दोन महिने काम करायचे असते. त्यांना बारा तासांची शिफ्ट असते. कुठल्याही शिफ्टमध्ये काम भरपूरच असते. घरापासून दूर, इतक्या थंड वातावरणात, १२-१२ तास अविरत काम करणे, तसे खूपच जिकिरीचे आहे. या मुला-मुलींना, इथे ड्यूटी केल्याबद्दल, नेहमीच्या पगारापेक्षा, जास्तीचे असे केवळ १५०००/- रुपये दरमहा मिळतात. त्या मुला-मुलींचा कामाचा उरक आणि कामाबद्दलची आत्मीयता वाखाणण्याजोगी होती.  

नाष्ट्यानंतर मी खाली ८.३० पर्यंत कामाला आले. आज नेमके पावसाळी हवामान होते. आमचे अजून केदारनाथाचे दर्शन राहिलेच होते. डॉ. सुभाषिनीने सकाळीच मला फोन करून सांगितले होते की तिला आज ओपीडीत यायला उशीर होणार आहे. फोनवरून तिने आनंदच्या तब्येतीची चौकशी केली. आनंदला आज ताप नाहीये हे कळल्यामुळे तिने सुचवले की आम्ही दोघांनी आज सकाळीच दर्शन करायला जावे. ती ओपीडीत आली की लगेच मी आनंदला घेऊन दर्शनासाठी निघून जावे, असे तिने निक्षून सांगितले. १० च्या सुमारास डॉ. सुभाषिनी ओपीडीत आली. ती आल्यावर मात्र तिने मला ओपीडीमधून बाहेर काढले आणि दोघेजण त्वरित दर्शन करून या, असे सांगितले. मी पटापट वर येऊन आनंदला सांगितले की, "आपण आत्ता  दर्शनाला जायचे आहे, तू  जरा लवकर तयार हो."

इथल्या स्थानिक पोलिसांकरवी चालवली जाणारी एक इलेक्ट्रिक कार पेशंट्सना हॉस्पिटलपासून हेलिपॅडपर्यंत नेण्यासाठी वापरली जाते. मी खोलीत येण्याआधी श्री. धनवीरजींना विनंती केली होती की आनंदसाठी इलेक्ट्रिक गाडी मागवून घ्या. त्या गाडीसाठी त्यांनी फोनही करून ठेवला होता. आज एक पेशंटही हेलिपॅडपर्यंत जाणारच होता. त्यामुळे त्याच गाडीत आमचीही सोय होऊ शकणार होती. त्या कारमधून निदान काही अंतर तरी आम्हाला जाता येणार होते. देवळाचे गर्भगृह दुपारी १२ वाजता बंद होते, असेही आम्हाला रोहनजींनी सांगितले होते. त्यामुळे, काहीही करून आम्हाला १२ वाजायच्या आत 'स्पर्शदर्शना'साठी देवळामध्ये पोहोचणे आवश्यक होते.  

आनंदला तयार व्हायला सांगून मी खाली उतरले. त्याला बिचाऱ्याला उठवतही नव्हते. पण त्यालाही केदारनाथाचे देऊळ बघायचेच होते. त्यामुळे तो कसाबसा दोन स्वेटर्स अंगावर चढवून तयार झाला. आमचे सामान आम्ही खाली नारायणकोटीला पाठवून दिलेले असल्याने, आमचे रेनकोट्स आता आमच्याकडे नव्हते. डॉ. सुभाषिनीने आणि कृष्णा नर्सने, तत्परतेने आपापल्या खोलीमधे जाऊन त्यांचे रेनकोट आणून आम्हा दोघांना दिले. आनंदने खाली येताना बरोबर फ्लास्कमधे गरम पाणी भरून आणले होते. आम्हा दोघांच्या walking sticks पण आणल्या होत्या. मात्र तो पैसे बरोबर आणायचे विसरला होता. तसेच त्याच्या डोक्यावर कानटोपीही नव्हती. त्याची कानटोपी नेमकी धुवायला गेलेली होती. मग मी पुन्हा वर जाऊन पैसे घेऊन आले. OPD मधे कोणा एका पेशंटची बरेच दिवसापूर्वी विसरलेली एक लोकरी कानटोपी मिळाल्यामुळे ती आनंदला घालायला दिली. हे सगळे होईपर्यंत सव्वा अकरा वाजून गेले. आम्ही इथे आल्यापासून नऊ दिवसांनी आज प्रथमच हॉस्पिटलमधून बाहेर पडलो. इलेक्ट्रिक कारने आम्हाला मंदिराच्या अलीकडे सुमारे ५०० मीटरवर असलेल्या हेलिपॅडपर्यंत सोडले. त्यानंतर पुढे आमचे आम्हाला चालतच जायचे होते.

दर्शनासाठी थांबलेल्या भाविकांची लांबचलांब रांग मंदिरापासून हेलीपॅडपर्यंत आलेली दिसत होती. बारीकसा पाऊसही सुरु झाला होता. सगळीकडे चिखल, पाण्याची डबकी आणि निसरडे झालेले होते. आमच्या हॉस्पिटलचाच एक बूथ देवळाच्या मागील दरवाज्यापाशी लावलेला होता. त्या बूथवर काम करणाऱ्या, कुणाल नावाच्या एका नर्सिंग स्टुडंटने आम्हाला त्या बूथवर यायला सांगितले होते. एक मोठा पूल येईपर्यंत देवळात जाणाऱ्यांची आणि देवळातून बाहेर पडणाऱ्यांची वाट एकच होती. त्यामुळे त्या पुलावर कमालीची चेंगराचेंगरी होती. त्यातून कशीबशी वाट काढत, आम्ही हळूहळू पुढे गेलो. पुलावरून बाहेर पडल्यावर मात्र मंदिराकडे जाण्याचा व परतीचा मार्ग वेगवेगळा होता. तिथून उजव्या हाताला असलेल्या पायऱ्या चढून, एका मोठ्या आकाराचे ॐ अक्षर असलेल्या चिन्हापर्यंत येऊन, पुढे मंदिराच्या डाव्या बाजूला असलेल्या आमच्या हॉस्पिटलच्या बूथपर्यंत आम्ही पोहोचलो. 

बूथवर गेल्यावर आमचा बॅकपॅक मी उतरवून ठेवला. कुणालबरोबर काम करणारा, राम नावाचा दुसरा एक नर्सिंग स्टुडंट आम्हाला त्याच्यासोबत घेऊन निघाला. त्याच्यामागून तिथल्या तुफान गर्दीतून वाट काढत आम्ही पुढे निघालो. कुणालजवळ बसलेल्या एका पोलिसाने माहिती पुरवली, "आता तुम्हाला उशीर झाला आहे, गर्भगृह बरोबर बारा वाजता बंद होईल आणि पुढचे दोन तास बंद राहील. तोपर्यंत तुम्हाला काही दर्शन मिळणार नाही". हे ऐकून माझा खूप विरस झाला. बारा वाजायला काही मिनिटेच बाकी होती. देवळामधून बाहेर पडणाऱ्या त्या गर्दीच्या लोंढ्यातून वाट काढणे आम्हाला काही केल्या जमेना. तिथे बरीच चेंगराचेंगरी होत होती आणि गर्दी हटवण्यासाठी पोलीस लाठ्या मारत होते. स्वतःपेक्षाही मला आनंदची काळजी वाटत होती. त्याच्या हाताच्या शिरेमधे Intracathची सुई लावलेली होती. तिथे त्याला दुखापत होऊन रक्तस्त्राव होईल की काय, ही भिती मला भेडसावत होती. शेवटी कशीबशी गर्दीतून वाट काढत आम्ही मागच्या दारामधून, अगदी बारा वाजायला दोन मिनिटे कमी असताना गर्भगृहात प्रवेश मिळवू शकलो. 

आम्ही आत गेल्यागेल्या देवळाच्या गर्भगृहाकडे जाण्याचे दार बंद झाले. त्यामुळे बाहेरून नवीन कोणीही भाविक आत येऊ शकत नव्हते. पण आधीच आत आलेल्या लोकांची गर्दी आमच्यापुढे होतीच. प्रथम नंदीचे दर्शन घेऊन गर्भगृहात पोहोचलो आणि पिंडरुपी शिळेचे स्पर्शदर्शन घेतले. माझ्या एका मित्राने त्याच्या दिवंगत वडिलांसाठी काही प्रार्थना करायला सांगितली होती. मनोमन ती प्रार्थनाही मी केली. जवळजवळ सर्वच देवस्थानांमध्ये असते तशी कमालीची गर्दी, "विविध प्रकारच्या पूजा करून घ्या" असे म्हणत तिथल्या पुजाऱ्यांचे मागे-मागे लागणे, एकंदर अस्वच्छता आणि ढकलाढकली पाहून मनात चीड आली. आमच्या पुढे असलेल्यांपैकी बरेचसे लोक 'व्हीआयपी दर्शन'वाले होते. अशा धनिक यजमानांची किती आणि कशी लुबाडणूक करता येईल, याची तिथल्या पुजाऱ्यांमधे जणू चढाओढ चालू होती. 

गर्भगृहात गेल्यानंतर माझ्या लक्षात आले की आम्ही आणलेले पैसे आमच्या बॅकपॅकमध्येच राहिले होते. त्यावेळी मला 'स्वामी विवेकानंद हॉस्पिटल'चे ब्रीदवाक्य आठवले, "नरसेवा, नारायणसेवा". त्यामुळे मी माझ्या मनाचे समाधान करून घेतले की हॉस्पिटलमधे मी जी नरसेवा केली होती, तीच ईशसेवा मानून केदारनाथ मला आशिर्वाद नक्की देतील! गर्भगृहामध्ये जमिनीवर अनेक नाणी खाली पडलेली दिसली. मी ती खाली पडलेली सगळी नाणी उचलली आणि पिंडीसमोरच्या दानपेटीत टाकली. ते बघून तिथल्या एका पुजाऱ्याने माझ्याकडे पैशासाठी हात पसरले. मी मानेनेच नाही असे म्हटल्यावर त्याने चक्क माझ्या पाठीत धपाटा घातला! मला कमालीचा राग आला. पुढे असेच एका-दोघांनी मला हाताने ढकलल्यावर मी त्यांच्यावर चक्क माझ्या हातातली काठी उगारली. केदारनाथाच्या पवित्र गर्भगृहात आलेले हे कडवट अनुभव खूपच क्लेशदायक होते. 

देवळाच्या मागच्या बाजूला काही पायऱ्या चढून गेल्यावर आम्हाला 'भीमशिळा' दिसली. २०१३ साली मंदाकिनी नदीच्या रौद्र रूपाने झालेल्या प्रलयकाळात ही भीमकाय शिळा प्रवाहाबरोबर वाहत येऊन, बरोबर मंदिराच्या मागच्या बाजूस येऊन थांबली होती. त्या शिळेने पाण्याचा प्रवाह अडवल्यामुळेच मंदिराचे काहीही नुकसान झालेले नव्हते. प्रत्यक्ष भीमानेच शिळेचे रूप घेऊन केदारनाथाच्या गाभाऱ्याचे रक्षण केले असल्याची भावना श्रद्धाळूंच्या मनात रूढ आहे. भीमशिळेजवळ आम्ही फोटो, व्हिडिओ काढले. त्यानंतर देवळाचा परिसर थोडा हिंडून बघितला व देवळाच्या बाहेरही काही फोटो काढले. त्यानंतर मेडिकल बूथवर येऊन आमची बॅकपॅक कुणाल नर्सकडून घेतली आणि त्याचे आभार मानून परतीच्या वाटेला लागलो.

या सगळ्या काळात जवळजवळ सतत बारीक पाऊस पडत राहिला होता. पण आमच्याकडे दोन रेनकोट्स असल्याने आम्ही भिजलो नाही. "केदारनाथ येथील हॉस्पिटलमधली माझी सेवा पूर्ण करून मगच मी शेवटच्या दिवशी स्पर्शदर्शनाला जाईन." असे इथे येताना मी ठरवूनच आले होते. ती गोष्ट जरी माझ्या मनाप्रमाणे झालेली असली, तरीही आनंदच्या तब्येतीची मला फार काळजी वाटत होती. देवळाच्या आसपासच्या डोंगरांवर यात्रेकरू गेलेले आम्हाला दिसत होते. पण आता आम्हाला मात्र इतरत्र कुठेही जायची इच्छा उरली नव्हती आणि अंगात त्राणही नव्हते. परतीच्या वाटेवर चालताना आनंदला खूप दमायला होत होते. त्याचे पाय दुखत होते आणि त्याला तहानही लागत होती. त्यामुळे त्याला वरचेवर विश्रांतीसाठी थांबावे लागत होते. भाविकांच्या तुडुंब गर्दीतून वाट काढत आणि आमच्या आसपास घोंगावणाऱ्या पिठ्ठूवाले आणि घोडेवाल्यांना बाजूला सारत, आम्ही कसेबसे हॉस्पिटलमधे येऊन पोहोचलो. आनंदने केदारनाथाचे देऊळ पाहावे अशी माझी तीव्र इच्छा होती, ती पूर्ण झाली. पण त्याची अशी फरफट झालेली पाहूनही मला फार वाईट वाटले. आम्ही साडेअकराच्या  सुमारास हॉस्पिटलमधून बाहेर पडलो होतो आणि दीड वाजेपर्यंत परत आलो होतो. 

अनंत अडचणींवर मात करून अखेर गर्भगृहापर्यंत वेळेत पोहोचणे आणि स्पर्शदर्शन करणे आमच्या नशिबी लिहिलेले होते तर!

[क्रमशः]

©डॉ. स्वाती बापट. 

 

केदारनाथ-भाग १३

काल रात्री झोपायला खूप उशीर झाला होता. पण मला खूप गाढ आणि शांत झोप लागली होती. पहाटे ४.३० च्या सुमारास जाग आली त्यावेळी, आनंद जागाच आहे असे मला दिसले. त्याला रात्रभर झोपच लागली नाही असे तो म्हणाला. त्याच्या अंगात अजूनही ताप होता आणि त्याला अशक्तपणामुळे पलंगावरून उठवतही नव्हते. आता मात्र मला त्याची खूपच काळजी वाटायला लागली. पडल्या-पडल्या आम्ही दोघांनी थोडावेळ गप्पा मारल्या आणि परत झोपलो. सकाळी ७.४५ ला मला एकदम खडबडून जाग आली. आज आम्हा दोघाच्या बॅग्स भरून नारायणकोटीला पाठवायच्या होत्या. दोघांच्याही बॅग्स भरण्याचे काम आता मला एकटीलाच करायचे होते. 

त्याआधी आनंदला काहीतरी खायला-प्यायला द्यावे म्हणून मी वर स्वयंपाकघरात गेले. वर नाश्ता तयार होता आणि आज नाश्त्याला ब्रेड पकोडे केलेले होते. ते खायची मला इच्छा नव्हती. आनंदलाही ते फारसे आवडत नाहीत. त्यामुळे तोही नको म्हणणार हे माहिती असूनही मी त्याला फोन करून, "तुझ्यासाठी  ब्रेड पकोडे आणू का?" असे विचारले. माझ्या अंदाजाप्रमाणे तो नाहीच म्हणाला. नाश्त्याबरोबर चहाही तयार होताच. मग, आमच्या फ्लास्कमधे मी चहा भरून आणला. तिथल्या स्वयंपाक्याला सांगून तिथूनच ग्लूकोज बिस्कीटचे दोन पुडे आणि टोस्टचा एक पुडा आणला. मी दोन कप चहा प्यायले आणि टोस्ट खाल्ले. आनंदनेही चहा, टोस्ट आणि ग्लूकोज बिस्किटे खाल्ली. 

"दोघांच्याही बॅग्ज नारायणकोटीला पाठवण्यासाठी सकाळी नऊ वाजेपर्यंत तयार ठेवा", असे हॉस्पिटलचे व्यवस्थापक, श्री. धनवीरजी यांनी मला सांगितले होते. चहा प्यायल्यानंतर मी बाहेर जाऊन, दोरीवरचे आमचे वाळलेले कपडे काढून आणले. कपड्यांच्या घड्या करून, दोघांच्या बॅग्ज भरून तयार केल्या. डॉ. सुभाषिनी केदारनाथला येताना हेलिकॉप्टरने आली होती. हेलिकॉप्टरमधे जड सामान आणू देत नाहीत, आणि आणलेच तर त्यासाठी बरेच जास्तीचे पैसे भरावे लागतात, ही माहिती तिच्याकडूनच मला कळली होती. त्यामुळे आम्हा दोघांचेही जड ट्रेकिंग शूज आणि इतर बरेचसे जड सामान बॅग्जमधे घालून, दोन्ही बॅग्ज मी बंद केल्या. दोन्ही स्ट्रॉलीज भरून झाल्यावर, मी स्वतःच त्या ओढून-उचलून खाली नेऊन ठेवल्या. 

सामान खाली नेण्यासाठी इथल्या सफाई कामगारांपकी कोणालातरी मी बोलवू शकले असते. पण त्यांना सतत हॉस्पिटल झाडून-पुसून काढण्याचे काम करावे लागते याची मला कल्पना होती. आमच्या खोल्या-बाथरूम्स, भोजनालय, स्वयंपाकघर या सर्व ठिकाणी सतत झाडणे-पुसणे चालू असायचे. तळमजल्यावरची ओपीडीची मोठी खोली दिवसातून कमीतकमी चार-सहा वेळा स्वच्छ केली जाई. म्हणूनच, सफाई कामगारांपैकी कोणाला आमचे सामान उचलायला बोलवावे असे मला वाटले नाही. नारायणकोटीहून आमचे सामान वर आले तेंव्हा आमच्या स्ट्रॉलीज बाहेरून जरा खराबच होऊन आल्या होत्या. त्यामुळे, त्या जाड प्लॅस्टिक बॅग्जमधे किंवा पोत्यांमधे घालून मगच खेचरांवरून खाली पाठवण्याचा सल्ला डॉ. सुभाषिनीने आम्हाला दिला होता. त्यानुसार आम्हा दोघांच्या स्ट्रॉलीज् मी काळ्या जाड गार्बेज बॅग्जमधे बंद केल्या. त्यानंतर त्या  खेचरावरून  खाली वाहून नेणाऱ्या नेहमीच्या लोकांकडे सुपूर्द  केल्या. 

हे सगळे काम संपवून, माझ्या रोजच्या कामाला ओपीडीत जाईपर्यंत सकाळचे ९.३० वाजले होते. आनंदला अजूनही बराच ताप आणि खूप अशक्तपणा होता. ते एक कारण होतेच, पण उशीरा काम सुरू केल्यामुळेही आज कामात माझे नीट लक्ष लागत नव्हते. सकाळी नाश्ताही केलेला नव्हता. बाहेर सतत पाऊस, आणि मधूनमधून बर्फही पडत होतेच. थंडगार, बोचऱ्या वाऱ्यामुळे अंगात शिरशिरी भरत होती. त्यामुळे, ११.३० च्या सुमारास मी चहा मागवून घेतला. चहाबरोबर सुभाषिनीने बिस्किटेही दिली. ती खाण्याची इच्छा मला नव्हती, पण गरम चहामुळे जरा बरे वाटले. 

पाऊस आणि बर्फामुळे भिजलेले, ताप आणि हुडहुडी भरलेले, अशा अनेक पेशंट्सची इथे रीघ लागली होती. भिजलेली आणि कुडकुडणारी लहान मुले बघून त्यांची तर खूपच काळजी वाटत होती. वरकरणी तगडे दिसणारे डोलीवाले, पिठठूवाले आणि खेचरे हाकणारे तरुणही, वरचेवर आमच्याकडे तापाने फणफणलेल्या अवस्थेत येत. त्याना मात्र गोळ्या नको असायच्या. ताप लगेच उतरावा आणि पुन्हा आपल्या पोटापाण्याच्या कामाला लागता यावे, यासाठी त्यांना इंजेक्शनच हवे असे. रोजची कमाई सोडायची इच्छा नसल्याने, इंजेक्शन घेऊन ते तसेच कामाला जात. यातल्या अनेक तरुणांची मूळची तब्येतही फारशी चांगली नव्हती. त्यांच्याकडे पुरेसे गरम कपडे किंवा पावसापासून बचावासाठी रेनकोट्स नसत. अशा दयनीय अवस्थेत, केवळ रोजची कमाई बुडू नये म्हणून ते तसेच कसेबसे काम करत असावेत. एखादा यात्रेकरू खेचरावरून पडणे किंवा चालणाऱ्या प्रवाशांना खेचरांमुळे इजा होणे यासारखे प्रकारही अशा आजारी डोलीवाले, पिठठूवाले, आणि खेचरवाल्यांकडूनच अधिक होत असावेत. या लोकांचे आयुष्य अतिशय खडतर असते. डोलीतून प्रवाशांची ने-आण करताना, आपल्या डोलीला त्यांनी पोर्टेबल म्युझिक प्लेअर लटकवलेले असतात. त्यावर मोठ्या आवाजात, आपापल्या भाषेतली गाणी लावून, त्या गाण्याच्या तालावर मन रमवत, ते पाय उचलत असतात. पण अपुरे अन्न, वस्त्र, निवारा आणि अपार कष्ट यामुळे या लोकांची तब्येत सारखी बिघडते असे माझ्या लक्षात आले. पाऊस सुरु झाला की यांची गर्दी होत असे. 

दुपारी एकच्या सुमारास मी फोनवर आनंदच्या तब्येतीची चौकशी केली. त्याच्या अंगी हुडहुडी भरून ताप चढतो आहे असे त्याने मला सांगितले. त्यामुळे, मी लगेच वर जाऊन त्याचे टेंपरेचर आणि ऑक्सिजन लेव्हल तपासले. त्याला पुन्हा १०१ च्या वर ताप चढलेला होता. पण छाती भरल्याची लक्षणे मात्र नव्हती. तसेच त्याच्या रक्तातली ऑक्सिजन लेव्हलही उत्तमच होती. आनंदला कालपासून Augmentin च्या तीन गोळ्या गेलेल्या होत्या, तरीही त्याचा ताप वाढतच चालला होता. इतक्या उंचीवरच्या आणि अतिशय थंड हवेच्या ठिकाणी, तोंडावाटे दिलेली औषधे रक्तामधे नीट शोषली जात नाहीत. म्हणून मग तेच antibiotic, म्हणजे Augmentin, गोळीच्या स्वरूपात देण्याऐवजी शिरेवाटे देण्याचा निर्णय मी घेतला. पुन्हा खाली येऊन, डॉ. सुभाषिनी आणि डॉ. अजय या दोघाना, आनंदची परिस्थिती सांगितली आणि मी त्याला शिरेवाटे antibiotic सुरु करते आहे, हेही सांगितले. हे ऐकून त्या दोघांनीही फर्मान काढले की मी वर खोलीत जाऊन आनंदजवळ थांबायचे आणि दुपारी अजिबात कामाला यायचे नाही. त्यानुसार मी निश्चिन्तपणे वर निघून आले. आज प्रथमच मी पूर्णवेळ काम करणार नव्हते. आमची राहण्याची व्यवस्था हॉस्पिटलच्याच वरच्या मजल्यावर असल्याने इंजेक्शन, औषधे, सलाईन लावण्याची सगळी सोय इथल्याइथेच होणार होती. आनंदला कोणती इंजेक्शन्स किती डोसमधे द्यायची आहेत, हे रवि नावाच्या नर्सला सांगून मी वर खोलीत आले.   

रवि दुपारी दीडच्या सुमारास आमच्या खोलीत आला आणि आनंदला आधी शिरेवाटे पॅरॅसिटॅमॉलचे इंजेक्शन आणि त्यापाठोपाठ Augmentin दिले. आज सकाळी मी नाश्ता केलेला नसल्यामुळे मला भूक लागली होती. आनंदची इंजेक्शन्स देऊन झाल्यानंतर मी भोजनालयामध्ये जाऊन डाळ-भात जेवले. दुपारच्या जेवणात इथे रोज घट्ट डाळ आणि भात असतो. फुलके क्वचितच असतात. आनंदनेही सकाळी नाश्ता केलेला नव्हता. "तुझ्यासाठी डाळ-भात आणू का? किंवा इतर काही खाणार का?" असे फोनवर विचारून घेतले. डॉ. सुभाषिनीने 'रेडी-टू-ईट' अशी बरीच वेगवेगळी पाकिटे सोबत आणलेली होती. त्यातले एखादे पाकीट आनंदसाठी बनवून घे आणि त्याला खायला दे, असा आग्रह ती मला सतत करत होती. पण आनंद म्हणाला, "गरम डाळ-भातच आण, इतर काही नको". इथे उत्तम दर्जाचा, बासमती तांदूळ वापरला जातो. इथला आचारी उत्तर हिंदुस्तानी पद्धतीची घट्ट डाळही खूप चवदार बनवतो. मी आनंदसाठी एका छोट्या कागदी कपामधे डाळ-भात घेतला, त्यावर साजूक तूप घातले आणि त्याला आणून दिले. त्याने तो डाळ-भात चवीने खाल्ला. तो खाऊन झाल्यावरही त्याला अजून भूक जाणवत होती. म्हणून मग पुन्हा जाऊन अजून एक कपभर डाळ-भात आणि त्यावर तूप घालून घेऊन आले. तोही त्याने खाल्ला. त्याच्या पोटात अन्न गेल्यामुळे मला बरे वाटले.  मी सकाळी आणलेला चहाही फ्लास्कमधे अजून उरलेला होताच. मी वर जाऊन उरलेला चहा पुन्हा गरम करून आणला. तो चहा पुन्हा उकळल्यामुळे जरासा कडवट झाला असला तरीही त्या थंडीमधे गरम चहा पिऊन बरेच वाटले. 

आनंदच्या शरीरामध्ये शिरेवाटे Paracetamol चा डोस गेल्यामुळे त्याचा ताप जरासा उतरला होता. पण इतक्या दिवसांच्या शारीरिक दगगगीमुळे आणि मानसिक ताणामुळे मला मात्र आज खूप दमणूक जाणवत होती. दुपारी मी कामाला जाणार नव्हतेच. त्यामुळे दुपारी मीही पलंगावर आडवी झाले. आम्हा दोघांनाही थोडा वेळ चांगली झोप लागली. संध्याकाळी ६ च्या सुमारास मला जाग आली. थोडी विश्रांती झाल्यामुळे  जरा बरे वाटत होते. पण आनंदला मात्र पुन्हा साडेसात-आठच्या सुमारास हुडहुडी भरून ताप भरला. दुपारी त्याला एकदा पॅरासिटॅमॉलचे इंजेक्शन दिलेले होते. आता परत पॅरासिटॅमॉल इंजेक्शन द्यायला नको असे मला वाटले. त्यामुळे त्याला पॅरॅसिटॅमॉलची गोळी घ्यायला लावली. रात्री आनंद वर जेवायला आलाच नाही. मी एकटीच जाऊन जेवून आले. जेवणामधे आज फुलके, फणसाची भाजी, तळलेले पापड, शेवयाची खीर आणि सकाळचीच डाळ आणि भात असे होते. फणसाची भाजी खूपच चवदार होती. आनंदसाठी थोडे जेवण आणि ग्लासभर खीर घेऊन आले. त्याने ते चवीने खाल्ले. दहा वाजता, रवि नर्स पुन्हा खोलीत येऊन आनंदला antibiotic चा डोस देऊन गेला. मी, आनंद आणि डॉ. सुभाषिनी दोन दिवसांनी इथून हेलिकॉप्टरने खाली उतरणार होतो. पण डॉ. अजय आणि डॉ. हर्ष उद्याच पहाटे निघणार होते, कारण ते पायी चालत खाली उतरून नारायणकोटीला जाणार होते. त्यामुळे रात्री डॉ. हर्ष, डॉ. अजय आणि नर्सिंग स्टुडन्ट कृष्णा आमच्या खोलीवर आनंदला भेटायला म्हणून आले. इंजेक्शन घातलेली सलाईनची बाटली संपेस्तोवर या मुलांनी आळीपाळीने ती हातात उंच धरून ठेवली होती. त्यांची आत्मीयता बघून आणि त्यांच्याशी गप्पा मारून आनंदला खूप बरे वाटले.  

आनंदला बिछान्यातून उठून खाली जाण्याचीही ताकद नव्हती. त्यामुळे त्याच्या छातीचा एक्सरे मी अजून करून घेतलेला नव्हता. "आता उद्यापर्यंत त्याला नक्की बरे वाटेल"  असेच मी रोज मनाशी म्हणत होते. इथे जास्त आजारी पडलेल्या सगळ्या रुग्णांना आम्ही डॉक्टर्स सल्ला देत होतो, "लवकरात लवकर इथून निघून जा आणि खाली उतरा. या उंच प्रदेशातून खाली उतरून गेलात की तुम्हाला जरा बरे वाटेल". 'आनंदला घेऊन आपणही आता केदारनाथहून खाली उतरावे,' असे अनेक वेळा माझ्या मनामध्ये येत होते. पण आता माझ्या ड्यूटीचा एकच दिवस राहिलेला असल्याने, मी माझी ड्यूटी पूर्ण करावी, थोडक्यासाठी इथून निघून खाली जाऊ नये, असे आनंदचे मत होते. 

केदारनाथला आम्ही मोठ्या उत्साहाने आलो होतो, इथे येण्याआधी आम्ही दोघांनी खूप मनसुबे केलेले होते. रोज दिवसभर १०-१२ तासाची ड्युटी केल्यानंतर संध्याकाळी किंवा ड्यूटीवर जाण्याआधी पहाटे उठून, केदारनाथच्या देवळाच्या आसपासचा प्रदेश फिरून बघून यावा, असे आम्ही दोघांनीही ठरवले होते. रोज संध्याकाळी सात वाजता देवळाजवळ आरती असते, ती बघायला जावे, अशीही आमची इच्छा होती. पण आनंदच्या आजारपणामुळे ते शक्यच झाले नव्हते आणि आम्ही दोघेही खूप त्रासलो होतो. आनंदला लवकरच बरे वाटेल अशी आशा आम्ही दोघांनीही गेल्या दोन-तीन दिवसात एकमेकांजवळ बोलून दाखवली होती. पण जरा बरे वाटले असे म्हणेस्तोवर त्याला परत ताप चढत होता. 

केदारनाथचे देऊळ मी स्वतः आधी पाहिलेले होते. ते सुंदर देवस्थान आनंदनेही पाहावे अशी माझी मनापासूनची इच्छा होती. पण त्याची अधिकच खराब झालेली तब्येत आणि अशक्तपणा बघून केदारनाथाचे  दर्शन होण्याची शक्यता माझ्या मनातून मावळत चालली होती... 

[क्रमशः]

©डॉ. स्वाती बापट 

केदारनाथ - भाग १२

काल रात्री खूप थंडी होती. इथे उणे ३ तापमान होते. रात्रभर हीटर चालू ठेवून झोपलो होतो. त्यामुळे खोली चांगली उबदार राहिली होती. मला सलग सात तास झोप लागली. आनंदला मात्र सलग झोप लागली नाही, असे त्याने सकाळी मला जाग आल्यानंतर सांगितले. त्याला आज ताप नव्हता, पण घसा दुखणे आणि सर्दी-खोकला अजून होतेच. माझाही घसा दुखतच होता आणि खोकलाही येत होता. पण झोप चांगली झाल्यामुळे काम करण्यासाठी उत्साह होता. 

आनंदला गरम पाण्यात मीठ घालून गुळण्या करायला सांगितले आणि मी वर चहा आणायला गेले. आज नाष्ट्याला काय करणार आहे? असे आचाऱ्याला विचारले. आजही 'सूजीका हलवा', म्हणजे शिरा असणार होता.  चहा घेऊन मी खाली आले. आज कपडे बरेच साठलेले दिसले. म्हणून मग लाँड्री लावली. रोज आतले कपडे तर घामामुळे खराब होतच होते, पण सतत पेशंटशी संपर्क आल्यामुळे बाहेरचे कपडेही खराब होत असत. त्यामुळे एक दिवसाआड कपडे धुवावेच लागत. काल बाहेर वापरण्याचे दोन स्वेटर्सही हाताने धुवून वाळत टाकले होते. आता इथे दोन-तीनच दिवस राहिले या कल्पनेने एकीकडे खूप वाईट वाटत होते, तर दुसरीकडे घरची ओढही लागली होती. मला इथल्या कामामुळे आणि आनंदला त्याच्या आजारपणामुळे, अजूनही देवळात जाऊन दर्शन घ्यायला आम्हाला वेळच झालेला नव्हता. माझ्याबरोबरचे तिन्ही डॉक्टर्स दोन वेळा देवळामध्ये जाऊन आले होते. त्यांच्याकडून तिथे असलेल्या तुफान गर्दीचे आणि धक्काबुक्कीचे वर्णन ऐकायला मिळालेले होते. 

आज सकाळी नेहमीप्रमाणे मी ८.४० पर्यंत ड्यूटीवर गेले. गेल्यागेल्या, समोरच  पांढऱ्या कपड्यामध्ये गुंडाळलेला एक मृतदेह  दिसला. आज पहाटे एका पेशंटला मृतावस्थेत इथे आणले गेले होते, असे कळले. केदारनाथचा ट्रेक अवघडच आहे. अनेकजणांना घोड्यावरून किंवा डोलीतून येतानाही कमालीचा त्रास होतो. अनेकांची तब्येत आधीच खराब असते. इथे कमालीची गर्दी असल्यामुळे अनेकांना दगदग सोसवत नाही. साठी उलटून गेलेले एक नवरा-बायको दोघेच काल रात्री केदारनाथला पोहोचले होते. रात्री कुठेतरी तंबूमध्ये झोपले असतील. पहाटे त्या बाईंनी नवऱ्याला हाका मारल्या पण तो जागाच झाला नाही. म्हणून तिने त्याला हॉस्पिटलमध्ये आणले होते. पण त्याचा आधीच मृत्यू झालेला होता. आता त्या बाईला आपल्या नवऱ्याच्या मृतदेहाबरोबर परत जायचे होते. माझ्या समोरच NDRF च्या चार जवानांनी त्या माणसाचा मृतदेह उचलून नेला, त्या बाईंचा चेहरा बघून मला कसेसेच झाले. अशा तीर्थस्थानी मृत्यू आल्यास मृतात्म्याला सद्गती लाभते असा समज हिंदुधर्मात आहे. पण तो मृतदेह घेऊन आपल्या गावी परतणे हे नातेवाइकांच्या दृष्टीने किती दुःखदायक असेल याची कल्पना न केलेलीच बरी. 

आज डॉ. अजय आणि नर्स कृष्णा कुठेतरी गायब झालेले होते. डॉ. सुभाषिनी वर किचनमधे आचाऱ्याला इडली-दोशाचे पीठ भिजवायला शिकवणार होती. त्यामुळे तिला यायला उशीर होणार होता, हे तिने मला आधीच सांगितलेले होते. त्यामुळे, सुमारे १०.४५-११ वाजेपर्यंत मी आणि नोंदणी करणारी नर्स रिया, अशा दोघीच काम करत होतो. 

रेडीमेड रवा इडलीची आणि MTR सांबार मसाल्याची अनेक पाकिटे इथल्या स्वयंपाकघरात पडलेली होती. पाकिटावरच्या सूचना वाचून कोणीतरी इथल्या आचाऱ्याला इडली करण्याची कृती समजावून देणे आवश्यक होते. पण ते कष्ट आत्तापर्यंत कोणीच घेतले नसावेत. पूर्वी एकदा आचाऱ्याने त्या पाकिटातील इडली रवा भिजवून इडल्या केल्या होत्या, पण त्या दगडासारख्या कडक झाल्या होत्या असे समजले. त्यानंतर त्या रवा इडलीच्या पाकिटात कोणीच हात लावला नव्हता व अनेक पाकिटे पडून होती. डॉ. सुभाषिनीला इथे फुलके आणि भाजी  खाऊन कंटाळा आलेला होता. तिला स्वतःलाच इडली, डोसे  आणि मेदुवडा खायची अतीव इच्छा झालेली होती. त्यामुळे तिनेच पुढाकार घेऊन, पाकिटावरच्या सूचना आधी स्वतः वाचून घेतल्या होत्या. त्या सूचनांप्रमाणे, इडलीचे पीठ नेमके कसे भिजवायचे, त्यात किती दही घालायचे, हे सगळे तिने आचाऱ्याला शिकवले होते. 

ओपीडीत येण्यापूर्वी डॉ. सुभाषिनी रेडीमेड इडलीचे पीठ तर भिजवून आलीच होती. पण त्या बरोबरच मेदुवड्यासाठी उडदाची डाळ आणि दोशांसाठी डाळ आणि तांदूळही तिने भिजवले होते.  डॉ. सुभाषिनी आल्यावर मला थोडीतरी उसंत मिळाली. डॉ. अजय, डॉ. हर्ष आणि नर्स कृष्णा हे शेवटी संध्याकाळी पाच वाजता कुठूनतरी आले. ते कदाचित कुणालाच न सांगता गायब झाले होते. त्यामुळे आम्ही सगळेच त्यांच्यावर चिडले होतो. आज ११.३०-११-४५ च्या सुमारास, मी न मागताच, मस्त आले घातलेला  चहा आला होता. चहाबरोबर टोस्टही आले होते जे मी  खाल्ले नाहीत. थोड्या वेळाने MTR ची रवा इडली आली. त्या इडलीची चव बघण्यासाठी सुभाषिनीने फारच आग्रह केला. इडली बरी झाली होती, पण इडलीबरोबर चटणी नसल्याने अगदीच कोरडी लागत होती. 

आज मी जवळपास चारशे-पाचशे  पेशंट्सना तपासले होते. आजही बराच काळ मी एकटीच डॉक्टर काम करत असल्याने मी पार दमून गेले होते. पेशंट्सशी बोलून आणि "गर्दी करू नका, बाहेर थांबा" असे त्यांच्या नातेवाईकांना सांगून-सांगून संध्याकाळपर्यंत घसा ठणकायला लागला होता. इथे येणाऱ्या काही ठराविक पेशंट्सना योग्य ट्रीटमेन्टची आवश्यकता असते. बाकी सर्वांना लवकरात लवकर जुजबी उपचार करून बाहेर काढणे व पुढचे पेशंट तपासणे आवश्यक असते. पेशंट्सच्या अशा गर्दीतही मला काही चित्रविचित्र अनुभव आले. इथे केदारनाथला अनेक भगवे वस्त्रधारी साधू येत असतात. कित्येकजण इथे सहा महिने मुक्कामच करतात. अनेक तृतीयपंथी लोक देखील भगवी वस्त्रे परिधान करून, आपले चेहरे रंगवून हातात त्रिशूल घेऊन इथे येतात. आज हॉस्पिटलमधे दाखवायला आलेल्या एका साधूने अंगात पातळ  भगव्या कफनीशिवाय काहीही घातलेले नव्हते. त्याच्या पायात चपला, बूट असे कोणतेच पादत्राणही नव्हते. त्याचे दोन्ही तळपाय सोलवटलेले होते. तळपायांवर काही ठिकाणी फोडही आलेले होते. मला वाटले की तळपायाला फोड आल्यामुळे हा मनुष्य अनवाणी आला असेल. पण त्याच्याकडून वेगळीच माहिती मिळाली. भगवी कफनी वगळता इतर सर्व वस्त्रांचा आणि पादत्राणांचा त्याने त्याग केलेला होता. अनवाणी पायानेच तो केदारनाथ देवळाच्या मागच्या बाजूला आणि आसपासच्या बर्फाच्छदित डोंगरांमधे फिरून आलेला होता. त्याने मला तिथे काढलेले व्हिडिओदेखील दाखवले. काही साधू तर फक्त गोणपाटाचे कापड गुंडाळून आलेले दिसत होते. इथे आल्यापासून अनेक अनुभवांची शिदोरीच मला लाभली होती. 

केदारनाथपर्यंत अनेक सामान्य लोकही अनवाणी चालत येतात. काहीजण कसला ना कसला नवस बोललेले असतात. या लोकांच्या पायाला खूप फोड येणे, पाय सोलवटणे असे प्रकार होतात. अशा लोकांना बूट-चपला घालायला सांगितले तरीही ते ऐकत नाहीत. कित्येक नवविवाहित जोडपी इथे जोडीने दर्शनाला येतात. त्यांच्या घराण्याची तशी पद्धत असते. त्यांच्याबरोबर सासरचे लोकही आलेले असतात. या जोडप्यामधली नववधू भरपूर नटलेली, अंगावर दागदागिने घातलेली आणि हातभर लाल चुडा भरून आलेली असते. आज दोन सख्खे भाऊ आपापल्या सुंदर नववधूंना घेऊन आले होते. त्या दोघीनींही चेहऱ्याला छान  मेकअप केलेला होता आणि भरजरी साड्या नेसलेल्या होत्या. त्या दोघींनाही फारसे काहीच झाले नव्हते. पण नवीन लग्न झालेले असल्याने, काळजीपोटी त्यांचे नवरे त्यांना दाखवायला घेऊन आले होते. आमच्या हॉस्पिटलमध्ये अनेक स्त्रिया आम्हाला सॅनिटरी पॅड्स मागत येत होत्या. केदारनाथला आल्यावर दगदगीमुळे त्यांना नियमित वेळेच्या आधीच अचानक पाळी आलेली असायची. केदारनाथमध्ये अशा अनेक वस्तू सहजी मिळत नाहीत. त्यामुळे मग बायकांची पंचाईतझालेली असायची. अशा बायकांसाठी आमच्या नर्सेस कापूस आणि बँडेजचे कापड वापरून तात्पुरती सॅनिटरी पॅड्स बनवून ठेवत आणि इमर्जंसीपुरती एक-दोन पॅड्स देत.  

आज दुपारी आनंदला खूप बरे वाटत नसल्याचे त्याने मला फोनवर कळवले. मी वर जाऊन ताप मोजला, तर त्याला १०१ ताप होता. छाती भरल्याची किंवा इतर काहीच लक्षणे नव्हती. पण आज तापाचा चौथा दिवस होता. त्याचे रक्त आमच्या लॅबमध्ये तपासायला दिले होते, त्यात त्याचा WBC काउंट वाढलेला दिसला. त्यामुळे मग मी त्याला Augmentin 625 या गोळ्या चालू केल्या. एकदा असे वाटत होते की त्याला IV (शिरेवाटे) अँटिबायोटिक द्यावे. पण उगीचच त्याच्या अंगात सुया टोचायला नको असेही वाटले. चार वाजता गोळ्यांचा पहिला डोस त्याने घेतला. रात्री दहा वाजता दुसरा डोस घ्यायचा होता. गरज वाटेल तसे क्रोसीनही घ्यायला मी त्याला सांगितले. आम्ही इथे अजून दोनच दिवस असणार होतो. आम्हाला हॉस्पिटलच्या बाहेरही पडता आलेले नसल्याने, केदारनाथाचे दर्शन कधी होणार असा विचार राहून-राहून मनात येत होता. आज आनंदाला इतका जास्त ताप चढलेला पाहून मी काळजीतच पडले. इथपर्यंत येऊन दर्शनाशिवाय परत जावे लागणार कि काय असे वाटून गेले. 

आजदेखील नेहमीप्रमाणे साडेसातपर्यंत मी अविरत काम केले. डोसे आणि वडे कसे करायचे हे स्वयंपाक्याला शिकवण्यासाठी म्हणून सुभाषिनी लवकरच निघून गेली होती. आनंदला घेऊन वर जेवायला लवकरच यायला तिने मला सांगितले होते. ती दोसे, वडे आणि इडली तयार ठेवणार होती. त्यामुळे मी आनंदला घेऊन लवकर वर गेले. पण तिथे नेहमीप्रमाणे बटाटा भाजी, गरम फुलके, घट्ट दाल असे जेवण होते. दोसे, वडे सांबर याचा अजून पत्ता नव्हता. सुभाषिनी स्वयंपाकघरात काहीतरी खुडबूड करत होती. मी चटकन जेवण उरकून तिच्या मदतीला गेले. तिला स्वतःला दोसे घालता येत नव्हते. तिने घातलेले दोसे त्या तव्यावरून जाम निघतही नव्हते. उडीदवडे अद्याप तळून झालेले नव्हते. ती मूळची दक्षिण भारतीय (हैद्राबादची) असूनही तिला मध्ये भोक असलेले  मेदूवडे घालता येत नाहीत, असे तिने मला सांगितले. ती एका बड्या घरातली सून होती. तिचे सासू-सासरे आमदार आहेत व नवरा मोठा कारखानदार आहे. तिच्या घरी स्वयंपाकीच कामाला ठेवलेला असल्याने तिला कामाची सवय आणि उरक नाही असे तिने मला सांगून टाकले. मग मी एकीकडे भराभर दोसे घातले तर दुसरीकडे वडे तळायला घेतले. त्यामुळे पुढील दोन तास मी सगळ्यांना वडे तळून व दोसे करून घातले. तिने भिजवलेले दोशाचे पीठ केंव्हाच संपले. मग मी माझं डोकं लढवलं. इथे रवा इडलीची अनेक पाकिटे पडलेली आहेत. त्यातले एक पाकीट फोडून, त्यात थोडे दही व पाणी घालून भिजवले. ते मिश्रण मिक्सरमधून काढून बारीक केले व त्याचे पातळ, कुरकुरीत रवा दोसे केले. तरूण नर्सेस, ब्रदर्स, फार्मसिस्ट, सफाई कामगार, इथले निवासी डॉक्टर यादव आणि व्यवस्थापक धनवीरजी व रोहनजी, अशा सर्वांनी दोसे खाल्ले. दोन दिवसांनी मी जाणार आहे हे कळल्यावर ती सगळी मुले हळहळली. तुम्ही रोज नवीन काहीतरी बनवा, असे म्हणू लागली.

मी सव्वादहा वाजता खोलीवर आले. आमचे सामान उद्याच इथून परत पाठवावे लागणार असल्याचे कळल्यामुळे, त्यानंतर लाँड्री करून मग रात्री बारा वाजता एकदाची पलंगावर पाठ टेकवली. 

[क्रमशः]

डॉ. स्वाती बापट.

केदारनाथ-भाग ११

काल रात्री मला खूप थंडी वाजत होती. मी अगदी पायमोजे-हातमोजे घालून, दोन रजया घेऊन झोपले होते. माझे अंगही खूप दुखत होते आणि पाय वळत होते. आनंदचे इन्फेक्शन मलाही लागले असावे, असे मला वाटले. शेवटी दुखणे मला अगदीच सहन होईना. त्यामुळे रात्री उशिरा केंव्हातरी उठून मी एक पॅरॅसिटॅमॉलची गोळी घेऊन झोपले. सकाळी उठले तेंव्हा जरा बरे वाटत होते. पहाटे पाच वाजता आनंदच्या हाक मारण्याने मला जाग आली. तो कण्हत होता. त्याचे संपूर्ण अंग आणि घसा खूप दुखत होते. 

मी आनंदला तपासले. त्याला आजही ताप आहे, हे मला जाणवले. मी त्याचा घसा, छाती, नाडी पुन्हापुन्हा तपासत होते. त्या सगळ्या तपासणीनंतर, त्याला बॅक्टेरियल इन्फेक्शन झाले आहे, असे मला वाटत नव्हते. व्हायरल ताप असण्याचीच शक्यता अधिक होती. त्यामुळे Antibiotics घेणे आवश्यक नव्हते. तरीही, आता राहिलेले शेवटचे तीन-चार दिवस कसेबसे पार पडावेत असेही एकीकडे वाटत होते. इतक्या लांब आपण आलो आहोत, आता अजून किती काळ आनंदचा ताप हटायची वाट पाहणार? त्यापेक्षा एखादे अँटिबायोटिक सुरु करू या, असा विचार मी केला. खरंतर अँटिबायोटिक चालू करण्याचा निर्णय माझा मलाच पटत नव्हता. पण आता नाईलाज आहे अशा विचाराने मी बाहेरचे कपडे घालून, तयार होऊन, खालच्या मजल्यावरच्या फार्मसीमधून औषध आणायला बाहेर पडले. 

जिना उतरून खाली गेले, तर जिन्यातून ओपीडीत जाणारा दरवाजाच बंद होता. तो दरवाजा रात्री बंद ठेवतात, आणि सकाळी साडेसहाच्या सुमारास स्वयंपाकघरामधून चहा खाली आणण्याच्या वेळीच तो दरवाजा उघडतात, हे मला नंतर आठवले. मागे एकदा, रात्री तो दरवाजा उघडा राहिला होता. त्यावेळी त्या दरवाज्यामधून वरच्या मजल्यावर येऊन अनेक यात्रेकरू झोपले होते. त्यामुळे आजकाल ही खबरदारी घेतली जाते, हे मी ऐकून होते. दरवाजा बंद असल्यामुळे मी फार्मसीमध्ये जाऊ शकले नाही आणि मला Antibiotic आणता आले नाही. त्यामुळे मी वर आले. खोलीत येऊन मी रात्रपाळीच्या डॉ. शोभितला दरवाजा उघडण्याबाबत WhatsApp वर मेसेज पाठवला. सव्वासहाला त्याचे उत्तर आले. पण तोपर्यंत आनंद उठून दात घासून, तोंड धुवून आला होता. आनंद मला म्हणाला, "तुला जर हे viral इन्फेक्शन वाटते आहे, तर तू तुझ्याच मनाविरुद्ध जाऊन Antibiotic का सुरु करते आहेस? तुझ्या डायग्नोसिसवर माझा पूर्ण विश्वास आहे. धीर सोडू नकोस. मला बरे वाटेल." त्यामुळे मग मी Antibiotics न देण्याचा निर्णय घेतला. मग त्याने सकाळी फक्त क्रोसिनची एक गोळी घेतली. 

तो निर्णय झाल्यामुळे, मी वरच्या मजल्यावरच्या स्वयंपाकघरात आमच्याकडचा फ्लास्क घेऊन गेले. मी वर जात असतानाच स्वयंपाकघरात काम करणारा मनुष्य एका स्टीलच्या जगमधे चहा घेऊन खाली चाललेला दिसला. "मॅडम, तुम्ही वर स्वयंपाकघरात जा, तिथे तुम्हला हवा तसा, ताजा, गरम चहा करून देतील." असे त्याने मला सांगितले आणि मला हुरूप आला. वर जाऊन बिनसाखरेचा, ताजा चहा करून घेतला आणि तो फ्लास्कमधे भरून आणला. इथे चहासाठी, पाणी पिण्यासाठी, कागदी ग्लास आहेत. ते पिचके असल्यामुळे त्यातून कुठलेच पेय प्यायला नको वाटते. त्यामुळे मी दोघांसाठी नेहमी चार ग्लास घेऊन येते. दोन ग्लास एकात-एक घालून, त्या पिचक्या कपांना जरा तरी बळकटी येते. माझ्याकडे पुण्याला एक collapsible स्टीलचा ग्लास आहे. तो आणायला हवा होता, असे मला रोज वाटे. 

मी चहा आणायला गेले होते, तेव्हा स्वयंपाकघरात नाश्त्याची तयारी चालू होती. मी मेनूची चौकशी केली तर, "आज कोबी घालून पोहे करणार आहे," असे तिथल्या स्वयंपाक्याने सांगितले. ते ऐकून मला कसेसेच झाले. मस्त, चमचमीत फोडणी दिलेले, सालासकट भाजून लाल शेंगदाणे घातलेले, फोडणीमध्ये भरपूर हिरव्या मिरच्या आणि कढीलिंब घातल्यामुळे स्वादिष्ट झालेले, शिवाय वर बारीक चिरलेली हिरवीगार कोथिंबीर आणि पांढरेशुभ्र ओले खोबरे पेरलेले, असे आपल्याकडचे पिवळेधमक कांदापोहे आठवले, आणि माझ्या तोंडाला पाणी सुटले. कोबी घातलेल्या पोह्यांची कल्पना मला अजिबात पसंत पडली नव्हती आणि ते पोहे खायला मी मुळीच उत्सुक नव्हते. पण सकाळी नाश्ता करणे आवश्यकच होते. त्यामुळे नाश्त्याला जाण्याआधी आमच्याकडे असलेला थोडा सुकामेवा खाल्ला. रोजच्याप्रमाणे, तुळशीचे बी गरम पाण्यात घालून ते पाणीही प्यायलो. 

आम्ही दोघेही नेहमीच्या वेळेला, म्हणजे आठ-सव्वाआठच्या सुमारास नाश्ता करायला गेलो. तिथे कोबी, गाजर आणि भाजलेले शेंगदाणे घालून केलेले पोहे होते. पोह्यांचे रूप काही विशेष चांगले दिसत नव्हते. इथल्या जेवणा-खाण्यामधे कांदा-लसूण कधीच नसते. पोह्यांमधे हिरवी मिरची, कढीलिंब, कोथींबीर किंवा खोबरे यापैकीही काहीच नव्हते. नर्स मुले-मुली पोह्यांवर टोमॅटो सॉस घेऊन खात होते. कोबी घातलेले पोहे वाईटच लागणार असे मला आधी वाटले होते. पण त्या मानाने ते चवीला बरे होते. आमचा नाश्ता आणि रात्रीचे जेवण झाल्यानंतर, मी किंवा आनंद आवर्जून तिथल्या स्वयंपाक्याचे आभार मानायचो. काही पदार्थ तो उत्तमच करायचा. आजचा आमचा नाश्ता झाल्यानंतर, "तुझ्यामुळे मला पोहे करण्याची नवीन पद्धत कळली. या वेगळ्या पध्द्तीने केलेले पोहेदेखील चांगले लागले." असे तिथल्या स्वयंपाक्याला मी सांगितले. त्यावर त्याने मला अगदी आत्मविश्वासाने आणि ठासून सांगितले की, "पोहा तो हमेशा  ऐसेही बनता है. और कौनसा तरीका है? वैसे इसमें तो शिमला मिरचीभी डलती हैं. लेकिन आज वो सप्लायमें आयी नही थी. अगर शिमला मिरची होती, तो पोहा और इससेभी टेस्टी बनता." मला त्याच्या बोलण्याची मोठी गंमत वाटली. आपल्याकडे आपण करतो ते अनेक प्रकारचे चवदार पोहे आठवून मी मनोमन हसले आणि खाली कामाला निघून गेले.

खाली गेले तेंव्हा असे कळले की, काल अगदी अर्धमेल्या अवस्थेत असलेल्या, आणि Paroxysmal Supraventricular Tachycardia (PSVT) असे निदान झालेल्या त्या मराठी आज्जीबाईला पहाटे-पहाटे डिस्चार्ज मिळालेला आहे. त्या बाईला तिचा नवरा गौरीकुंडच्या दिशेने घेऊन गेला असेही समजले. जाताना रात्रपाळीच्या नर्सेसजवळ, तो माझ्यासाठी निरोप ठेऊन गेला होता. माझे तोंडभरून आभार मानून गेला होता. ती बाई बरी होऊन गेली, हे ऐकून मला खूपच आनंद झाला. या हॉस्पिटलमधे रात्री रुग्णाच्या नातेवाईकांना राहण्यासाठी अंथरूण व पांघरूण दिले जाते. रात्री गरमागरम डाळतांदुळाची खिचडी आणि सकाळी गरम चहाही देतात. तसेच, या संस्थेकडे येत असलेल्या देणग्यांमधून, गरीब, गरजू यात्रेकरूंना गरम मोजे, लोकरी टोप्या आणि उबदार ब्लँकेट्सही दान केली जातात. ही सगळी माहिती मी त्या बाईच्या नवऱ्याला पुरवली होती. रात्री ड्यूटी संपवून वर जाण्याआधी त्याला ब्लॅंकेट व झोपायला गादी मिळेल याची व्यवस्था मी केलेली होती. 

काल डायबेटिक कोमामधे गेलेला मनुष्यही जिवंत आणि सुखरूप आहे हे बघून माझ्याच जिवात जीव आला. त्याने मात्र, काल रात्री शुद्धीवर आल्यापासून तिथे नुसता सावळा गोंधळ घालून ठेवला होता. तो प्रत्यक्षात टूर ऑपरेटरच होता आणि त्याने सोबत आणलेले प्रवासी त्याला शोधत-शोधत हॉस्पिटलमधे पोहोचलेले होते. त्याला खाली नेण्यासाठी हेलिकॉप्टरच्या बुकिंगची विनंती हॉस्पिटलकडून पाठवण्यात आली होती. त्याच्या सुदैवाने, हेलिकॉप्टरच्या एका फेरीमधे त्याच्यासाठी बुकिंगही झालेले होते. पण तो मनुष्य भलताच विचित्र निघाला. "इथल्या डॉक्टर्सनी मला मारायचा प्रयत्न केला आहे. त्यांनी माझी माफी मागितली तरच मी खाली जाईन." असा हट्ट त्याने धरला. तो काही केल्या, कोणाचेच ऐकायला तयार होईना. तो सगळ्यांवर ओरडत होता. "मी स्वतःच्या पायांनी चालत खाली उतरू शकतो. तरीही मला उगीचच हेलिकॉप्टरच्या खर्चात तुम्ही सगळे टाकत आहात." असाही आरोप तो करत होता. "मी कुठल्याही परिस्थितीत हेलिकॉप्टरचा खर्च करणार नाही, हा खर्च हॉस्पिटलनेच केला पाहिजे." असा आग्रहदेखील तो धरून बसला. 

आता काय करायचे, असा आमच्यापुढे प्रश्नच पडला. शेवटी, "ठीक आहे. पण मग तू हेलिकॉप्टरने खाली जायला तयार नाहीस असे आम्हाला केसपेपरवर लिहून दे." अशी विनंती डॉ. यादव यांनी त्याला केली. त्याने ते लिहिण्यासाठी केसपेपर मागून घेतला. "या हॉस्पिटलमधील सर्व डॉक्टर्स आणि नर्सेसनी मिळून मला जीवे मारण्याचा प्रयत्न केला आहे. मला काहीही झालेले नसताना, कालपासून विनाकारणच मला इथे ICU मध्ये डांबून ठेवलेले आहे. मला उगीचच सलाईन लावले आहे, इंजेक्शने टोचत बसले आहेत. त्यामुळे माझ्या बिघडलेल्या तब्येतीसाठी हे हॉस्पिटलच जबाबदार आहे. म्हणूनच, माझा आणि माझ्याबरोबर हेलिकॉप्टरमधून सोबत येणाऱ्या व्यक्तीच्या तिकिटाचा खर्च हॉस्पिटलनेच केला पाहिजे." असे त्याने त्या केसपेपरवर लिहिले. ते वाचून आम्ही सगळ्यांनी कपाळाला हात लावून घेतला. 

त्या माणसाला आम्ही खूप समजावून सांगितले, की तुला हेलिकॉप्टरने खाली उतरणे आवश्यक आहे. पण तो काही केल्या ऐकेना. शेवटी त्याच्याकडून त्याच्या आई-वडिलांचा फोननंबर मी घेतला. त्याच्या आईवडिलांशी मी स्वतः बोलले. त्यांना परिस्थितीचे गांभीर्य समजावून सांगितले. त्यानंतर त्याच्या आईवडीलांनीही त्याला समजावायचा प्रयत्न केला. तरीही तो ऐकेना. अखेर, मी त्याच्यासमोर अक्षरशः हात जोडून त्याला विनंती केली की, "शहाणा असशील तर हेलिकॉप्टरने लवकरात लवकर खाली जा आणि स्वतःचा जीव वाचव." त्यानंतर तो मला म्हणायला लागला, "डॉक्टर, तुम्ही स्वतः जाऊन काल रात्रीचे CCTV रेकॉर्डिंग बघून या. म्हणजे तुम्हाला माझे म्हणणे पटेल. या लोकांनी मला मारायचा प्रयत्न केला आहे. मी मुंबईला मंत्रालयामधे फोन लावला आहे. तिथून केंद्र सरकारला फोन जाणार आहे. मग या लोकांना दिल्लीहून होम मिनिस्ट्रीकडून तंबी मिळेल. मग हे माझे पाय धरतील. त्यानंतरच मी इथून निघेन." 

हे सगळे बोलणे ऐकल्यावर मात्र माझ्या लक्षांत आले की हा खरोखरच एक माथेफिरू मनुष्य आहे. मी थोडावेळ ICU च्या बाहेर गेले. परत येऊन त्याला मी सांगितले, "हे बघा, मी CCTV रेकॉर्डिंग बघितले. तुम्हाला कोणीही काहीही केलेले नाही. तुम्ही आता निष्कारण वेळ वाया घालवू नका. आत्ता बऱ्या बोलाने खाली गेलात तर स्वतःचा जीव वाचवू शकाल. तुमची पोटनि, चार वर्षांचा मुलगा, वयस्कर आईवडील हे सगळे तुमच्यतावर अवलंबून आहेत. मुंबईला गेल्यावर मग, या हॉस्पिटलावर जी कायदेशीर कारवाई तुम्हाला करायची, ती करू शकाल." तेंव्हा कुठे तो तयार झाला. शेवटी NDRF च्या टीमने येऊन त्याची अक्षरशः उचलबांगडी केली, त्याला हेलिकॉप्टरमध्ये बसवून दिले आणि आम्ही सर्वांनीच सुटकेचा निश्वास सोडला.

तो मनुष्य गेला असेल-नसेल, तेवढ्यात, काल आपल्या वयस्कर आईला घेऊन आलेला, मुंबईचाच दुसरा एक मराठी मनुष्य मोठमोठ्याने आरडा-ओरड करत, त्याच्या आईला घेऊन हॉस्पिटलमध्ये घुसला. त्याच्या आईला कमालीचा दम लागलेला होता. तिला मी ऑक्सिजन देण्यासाठी खुर्चीवर बसवले. काल याच माणसाला मी नीट समजावून सांगितलेले होते, "तुझ्या आईची तब्येत चांगली नाहीये. तू आईला घेऊन लगेच खाली गौरीकुंडला जा. तिला दर्शनासाठी नेण्याचा हट्ट धरू नकोस. तिथे देवळाजवळ खूप गर्दी आहे असे मी ऐकून आहे. तुझ्या आईला ती सगळी दगदग सहन होणार नाही." पण त्याने माझा सल्ला मानला नव्हता. त्याने आणि इतर सर्व सहा कुटुंबियांनी रात्री केदारनाथलाच मुक्काम केला होता. सकाळी आईला घेऊन दर्शनाला जाण्याचा त्याचा बेत होता. पण त्याआधीच सकाळी त्याची आई अत्यवस्थ झालेली होती. आता आईला हेलिकॉप्टरने खाली नेण्यासाठी हेलिकॉप्टर मिळावे यासाठी त्याची धडपड चालू झाली होती. हेलिपॅडवर जाऊन हेलिकॉप्टर कंपन्यांच्या ऑफिसमध्येही तो जाऊन आला होता. पण त्याने मेडिकल सर्टिफिकेट आणले तरच त्याच्या आईला खाली नेण्यासाठी प्राधान्यक्रम मिळेल, असे त्याला सांगितले गेले होते. आता त्याला आमच्याकडून तसे मेडिकल सर्टिफिकेट हवे होते. 

गुप्तकाशी, फाटा आणि सेरसी अशा तीन ठिकाणांहून, चार हेलिकॉप्टर कंपन्या सकाळी सहा वाजल्यापासून संध्याकाळी सहा वाजेपर्यंत सतत यात्रेकरूंची केदारनाथपर्यंत ने-आण करत असतात. दर १० ते १५ मिनिटाला एकेक हेलिकॉप्टर निघत असते. पण एकेका फेरीमधे चार ते सहा लोकांनाच जाता येते. अनेकजणांनी खूप आधीपासूनच बुकिंग केलेले असते. त्यामुळे ऐनवेळी कितीही पैसे देऊ केले तरीही कोणालाच हेलिकॉप्टरचे बुकिंग मिळत नाही. विशेष करून मे-जूनमध्ये अशी अचानक बुकिंग मिळण्याची शक्यता जवळ-जवळ शून्य असते. त्यातून, यंदाच्या मे महिन्यामध्ये, सुट्टी आणि अधिकमास असे एकत्र आल्याने, यात्रेकरूंची तुफान गर्दी झालेली होती. काही ठराविक आजाराने अत्यवस्थ झालेल्या रुग्णांना, मेडिकल कोट्यामधून ऐनवेळी हेलिकॉप्टरमधे जागा दिली जाते. या बाईंना, त्या आजारांपैकी, म्हणजे हृदयरोग, स्ट्रोक, HAPO, मेंदूत रक्तस्त्राव, किंवा कोमा, यापैकी काहीच झालेले नव्हते. त्यामुळे त्यांना तसे प्रमाणपत्र देणे हॉस्पिटललादेखील शक्य नव्हते. त्यामुळेच त्याला ऐनवेळी हेलिकॉप्टर मिळून आईला हेलिकॉप्टरने खाली नेणे शक्य होणार नव्हते. "तुझ्या आईसाठी तसे सर्टिफिकेट देणे आम्हाला शक्य नाही." असे मी त्याला सांगितले. त्यानंतर त्याने मला आणि तिथल्या इतर सर्व डॉक्टर्सना अक्षरश शिव्यांची लाखोली वाहिली. एकाच दिवसात दोन मराठी रुग्णांमुळे मला अक्षरशः लाजेने मान खाली घालण्याची वेळ आली हे दुर्दैवच म्हणायचे! आमच्या व्यवसायात शिव्या-ओव्या दोन्हीही 'इदं न मम' या भावनेनेच स्वीकारायच्या असतात हे बाळकडू मिळालेले असल्याने मी तसेच केले. 

नेहमीप्रमाणे सकाळी ८.४५ पासून संध्याकाळी ७.३० पर्यंत मी इमानेइतबारे ड्यूटी बजावली. आजदेखील नेहमीप्रमाणेच मी ४०० च्या वर पेशंट्स तपासले होते. मधे दोनवेळा जेमतेम चहा प्यायला ब्रेक घेतला असेल. पेशंट्स पाहण्याचा त्रास काहीच वाटत नव्हता. पण पेशंटबरोबर आलेल्या नातेवाईकांना बाहेर थांबायला सांगणे, त्यांच्या वेगवेगळ्या मागण्या पुरवणे, हेच मोठे जिकिरीचे काम होते. बोलून-बोलून माझा दुखरा घसा आता खूपच दुखायला लागला होता. शेवटी-शेवटी तर मी अगदी कंटाळून, दमून आणि हतबल होऊन लोकांच्या गर्दीकडे, बेशिस्तीकडे बघत होते. 

कोणालाही रांगेत उभे राहायचे नव्हते, 'हॉस्पिटलच्या आत रुग्णाच्या नातेवाईकांना प्रवेश निषिद्ध' अशी पाटी बाहेर लावलेली असली तरीही तो नियम कुणीच पाळत नव्हते, ओपीडीत येऊन, फोनवर मोठमोठ्याने गप्पा मारत बसू नये इतका पाचपोचदेखील कुणाला आहे असे दिसत नव्हते. हॉस्पिटलमध्ये अत्यवस्थ रुग्ण असतात, आणि त्यांच्यामुळे लहान मुलांना जंतुसंसर्ग होऊ शकतो. लहान मुलांना गरज नसताना हॉस्पिटलमध्ये आणू नका, हे सांगितले तरी कुणी दखल घेत नव्हते. असे अनेक चित्रविचित्र आणि डोक्यात तिडीक जायला भाग पडणारे अनुभवही मला रोज येत होते. 

हे हॉस्पिटल विनामूल्य सेवा देते, म्हणजे प्रत्येकाच्या हक्क्काचेच हॉस्पिटल असल्याच्या कल्पनेने, कित्येक लोक नावनोंदणी न करता किंवा आम्हाला कोणालाही न दाखवता आपले आपणच जाऊन ऑक्सिजन घ्यायच्या खुर्चीवर बसत होते. आधी नावनोंदणी करा, हे त्यांना सांगितले की त्यांना राग येई. अनेक सुशिक्षित आणि आर्थिक सुस्थितीतले लोक आपल्यासोबत ऑक्सिजन सिलेंडर-नामक, एक नऊ-दहा इंच लांबीचे डबडे घेऊन हिंडत होते. त्या डबड्यातला ऑक्सिजन जेमतेम पाच मिनिटात संपत असेल. आपल्या समाजातले अज्ञान मात्र संपत नाही हेच खरे, असे मला वाटायला लागले होते. त्यामुळे भारतीय माणूस कधी सुधारणार? अशीच भावना माझ्या मनात वरचेवर येई.

संध्याकाळपर्यंत मी हतबल होऊन आणि दमून बसलेली असताना एक सुस्थितीतला दिसणारा मनुष्य आत आला. मला म्हणाला "इथे आमची राहायची सोय कराल का? मी तुम्ही म्हणाल तेवढे पैसे देतो." ते बोलणे ऐकून तर मी अवाकच झाले. बाहेर हॉस्पिटलची पाटी वाचून आलेला हा सुशिक्षित मनुष्य मला हे काय विचारतो आहे, ते मला कळेचना. मला अगदी त्याला सांगावेसे वाटले होते, "बाबा रे, तू अ‍ॅडमिट हो. मी तुला इथे रात्रभर ठेवून घेते."  अर्थात प्रत्यक्षात मी त्याला, "हे हॉस्पिटल आहे. हॉटेल किंवा धर्मशाळा नाही. इथे तुमची राहण्याची सोय करता येणार नाही." असे अत्यंत शांत स्वरात सांगितले.  

ओपीडीतून वर खोलीत येईपर्यंत जवळपास ७.४० झाले होते. आनंदने संध्याकाळीही क्रोसिनची गोळी घेतली होती असे तो म्हणाला. आम्ही दोघे बरोबर आठ वाजता जाऊन जेवून आलो. बटाट्याची भाजी, दह्यातील बटाट्याचे रायते, राजमा, भात व पोळ्या असा बेत होता. जेवणानंतर काहीतरी गोड खाण्याची तीव्र इच्छा मला झाली. पण जेवणामध्ये आज काही गोड पदार्थ ठेवलेला नव्हता. त्यामुळे अर्थातच ती इच्छा मारावी लागली. रात्रीपर्यंत मनाने आणि शरीराने खूपच दमायला झाले होते. त्यामुळे  खोलीत आल्याआल्या आम्ही झोपून गेलो. 

[क्रमशः]

©डॉ. स्वाती बापट.