Sunday, 16 May 2021

X=Y

काही दिवसांपूर्वी 'वाजदा' नावाचा, एका अगदी छोट्याश्या विषयावरचा, सौदी अरेबियन सिनेमा पाहिला. 

वाजदा नावाच्या, एका नऊ-दहा वर्षे वयाच्या शाळकरी मुलीला स्वतःची दुचाकी सायकल हवी असते. वाजदाच्या आईवडिलांचे परस्परसंबंध तणावपूर्ण झालेले असल्याने, वडिलांकडून सायकलसाठी पैसे मिळण्याची शक्यता जवळ-जवळ नसतेच. मुलीने सायकल चालवणे, या गोष्टीला तेथील समाजात मान्यता नसल्याने वाजदाच्या  आईचाही विरोधच असतो. वाजदाच्या आईला पहिल्या बाळंतपणात खूप त्रास झालेला असल्याने ती दुसरे मूल होऊ द्यायला तयार नसते. परंतु, वाजदाच्या आजीला, म्हणजे वडिलांच्या आईला, घराण्याला वारस म्हणून नातू हवा असतो. त्यामुळे, वाजदाच्या वडिलांचा दुसरा विवाह होतो. 

स्वकष्टातून सायकल विकत घेण्यासाठी वाजदा अनेक प्रकारे पैसे जमवू लागते. कुराणपठणाची स्पर्धा जिंकल्यास, मिळणाऱ्या बक्षिसाच्या रक्कमेतून  आपण सहजी सायकल विकत घेऊ शकू , हे तिच्या लक्षात येते. त्यामुळे मोठ्या जिद्दीने आणि डोकेबाजपणे कुराणपठणाचा सराव करून वाजदा ती स्पर्धा जिंकते. बक्षिसाच्या रक्कमेतून स्वतःसाठी सायकल घेणार असल्याचे, ती स्टेजवरून मोठ्या अभिमानाने सांगते. स्त्रियांना व्यक्तिस्वातंत्र्य नसलेल्या त्या देशात, जिथे मुलींनी सायकल चालवण्याचा विचार करणेही जणू पाप असते, तिथे सायकल विकत घेण्याचा तिचा हा धक्कादायक निर्णय तिच्या शाळेच्या मुख्याध्यापक बाईंना अजिबात आवडत नाही. त्यामुळे तिच्या बक्षिसाची रक्कम त्या परस्परच धर्मादायी संस्थेला दान करण्याचे जाहीर करून टाकतात. इतक्या प्रयत्नानंतरही आपल्याला आता सायकल मिळणार नाही हे लक्षात आल्यावर वाजदा हिरमुसली होते. पण वाजदाची आई तिच्यासाठी सायकल खरेदी करून तिला आणि प्रेक्षकांनाही शेवटी सुखद धक्का देते.
 
हा सिनेमा मला खूप आवडला. पूर्णपणे सौदी अरेबियात चित्रित झालेला आणि एका स्त्री दिग्दर्शिकेने मोठ्या हिमतीने बनवलेला हा दर्जेदार सिनेमा आवर्जून बघावा असाच आहे. एका व्हॅनमध्ये कॅमेरा ठेवून, चोरीछुपे या सिनेमाचे संपूर्ण चित्रीकरण करण्यात आलेले आहे, असेही वाचनात आले. एका श्रीमंत मुस्लिम राष्ट्रात स्त्रियांकडून अपेक्षित असलेली वर्तणूक, त्यांच्यावर असलेली बंधने, व त्यामुळे समाजातील त्यांचे दुय्य्म स्थान, यावर हा सिनेमा  प्रकाश टाकतो. प्रत्येक विवाहित स्त्रीने मुलगा जन्माला घालून नवऱ्याच्या कुटुंबाची वंशवेल वाढवणे हे अत्यावश्यक असते, हेही त्यातून अधोरेखित होते. आपली आई मुलगा जन्माला घालू शकत नसल्यानेच आपल्या आईवडिलांमध्ये बेबनाव आहे, याचा अंदाज वाजदाला आलेला असतो. केवळ याच कारणामुळे आपले वडील आपल्या आईला सोडून दुसरे लग्न करणार आहेत हेही तिला कळलेले असते. एकदा घरात खेळत असताना, एका फलकावर लावलेली, आपल्या कुटुंबीयांची वंशावळ  वाजदाला दिसते. त्या वंशावळी मध्ये प्रत्येक पुरुषाच्या अपत्यांपैकी फक्त मुलांचीच नावे लिहिलेली असतात. अर्थातच, वाजदाच्या वडिलांच्या नावाखाली कोणाचेच नाव लिहिलेले नसते. वाजदाला ते खटकते आणि ती तिथे आपले स्वतःचे  नाव लिहिते. सिनेमात अगदी सहज दाखवलेला हा प्रसंग माझ्या मनाला फार भिडला. विचाराने मागास असलेल्या राष्ट्रांमध्ये वंशावळी  बाबत हीच संकल्पना रूढ असणार हे जाणून, तिथल्या स्त्रियांबद्दल प्रचंड कीव माझ्या मनात दाटली. 

पण खरी गंमत तर पुढे झाली. माझ्या माहेरच्या कुटुंबीयांची वंशावळ माझ्या पाहण्यात आली. त्यामध्ये पिढ्यानपिढ्या, एकाही 'कन्ये'चे नाव मला दिसले नाही. माझ्या ध्यानात आले की, माझ्या सासरच्या वंशावळीतही माझे नाव असायचे कारण नव्हते. म्हणजे, दोन्हीकडच्या वंशावळींमध्ये कदाचित मला स्थानच नव्हते. आपला समाज पुढारलेला आहे असे आपल्याला कितीही वाटत असले तरी, आपल्याही समाजात स्त्रीला अजूनही  दुय्यम  स्थानच आहे. मुलगा म्हणजे 'वंशाचा दिवा', ही संकल्पना अजूनही आपल्या समाजात मूळ धरून आहे. 


'हम दो हमारे दो' या घोषवाक्याची जागा आता  'हम दो हमारा एक'  या नाऱ्याने घेतली आहे. पहिला मुलगा झाला तर आनंदीआनंद असतो. अशावेळी, एका अपत्यानंतर थांबण्याच्या निर्णयाचे, आप्तस्वकीयांकडून स्वागत होते. पण यदाकदाचित पहिली मुलगी झाली, तर दुसऱ्या 'चान्स'साठी दोन्हीकडचे आप्त त्या नवरा-बायकोच्या मागे लागल्याशिवाय राहत नाहीत. एकापाठोपाठ दोन मुली झाल्या तर 'बिच्चारीला दुसरी मुलगीच झाली' असे वाक्य हमखास ऐकू येतेच. किंवा 'दुसरी मुलगी झाली म्हणून काय झाले? हल्ली मुलीसुद्धा आईवडिलांना म्हातारपणी बघतातच की' असे एखादे 'उत्तेजनार्थ' वाक्य कोणीतरी बोलते. शंभर वर्षांपूर्वी आपल्या समाजात एखाद्या 'पुत्रवती' स्त्रीला जितके महत्व होते, तितकेच महत्व आज आहे असे मला म्हणायचे नाही. किंवा, प्रत्येक पुत्रहीन स्त्रीला आजही डावी वागणूकच मिळते, असेही मला वाटत नाही. पण, एकंदरीत समाजाच्या वैचारिक सुधारणेचा वेग अजूनही मंदच आहे हे खरे. कित्येक घरांमधून, तथाकथित 'वंशाचे दिवे' किती दिवटे निघतात, हे आपल्याला दिसतेच. एखाद्या दिवट्या पुत्राच्या प्रेमात अंध होऊन वाहवलेले पालकही आपण बघतो. परंतु, जर आज आपण मुलगा-मुलगी समान मानतो असे म्हटले, तर निदान वंशावळी मध्ये मुलींच्या नावाचा उल्लेख सहजच यायला हवा. नाही का?

आमच्या मुलीने, तिच्या लग्नानंतर स्वतःचे नाव आणि आडनाव बदललेले नाही. आमची मुलगी आणि जावई ऑस्ट्रेलियात स्थायिक झाले आहेत. तिथल्या पद्धतीप्रमाणे, अपत्य जन्माला येताच त्याच्या नावानिशी त्याची नोंद करावी लागते. तसेच, मुलगा जन्मणार का मुलगी, हे आधी जाणून घेण्याची आई-वडिलांची इच्छा असेल तर, ते त्यांना आधीच सांगितले जाते. त्यानुसार, आमच्या मुलीला मुलगी होणार हे आम्हाला कळलेले  होते. नवजात मुलीचे नाव आणि आडनाव काय ठेवायचे हे आमच्या मुलगी व जावयाने आधीच ठरवून ठेवले होते. आमच्या नातीचे कागदोपत्री नाव आहे 'नूर बापट'. आता जर मी जुन्या पद्धतीप्रमाणे विचार केला तर, 'बापट वंशावळीमध्ये जिथे आमच्या मुलीलाच स्थान नाही तिथे तिच्या मुलीला कसे स्थान मिळणार'? हा प्रश्न मला पडणारच. नाही का?

काल-परवा मी टीव्हीवर एक कार्यक्रम बघत होते. त्यात 'मॅटर्नल लिनिएज' आणि 'पॅटर्नल लिनिएज', यावर शास्त्रीय चर्चा सुरु होती. आई आणि वडिलांकडून त्यांच्या अपत्यांना X आणि Y ही गुणसूत्रे मिळतात. आईच्या पेशींमध्ये दोन X गुणसूत्रे असल्याने, आईच्या बीजातून अपत्याला फक्त X गुणसूत्रच मिळू शकते. मात्र, वडिलांच्या पेशींमध्ये X आणि Y ही दोन्ही गुणसूत्रे असल्याने, होणाऱ्या अपत्याला आपल्या वडिलांकडून X किंवा Y यांपैकी कोणतेही एक गुणसूत्र मिळू शकते. वडिलांकडून जर Y गुणसूत्र आले तर, आणि तरच, पुत्र जन्मतो. आणि वडिलांकडून जर अपत्याला X गुणसूत्र आले तर मुलगी जन्मते. 

चर्चेत पुढे असेही बोलले गेले की, Y हे गुणसूत्र अपत्याला वडिलांकडून, आणि वडिलांना त्यांच्या वडिलांकडून असेच पिढ्यानपिढ्या येत असल्याने, Y गुणसूत्राचा अभ्यास केल्यास 'पॅटर्नल लिनिएज'चा अभ्यास करता येतो. 'पॅटर्नल लिनिएज' ही संकल्पना 'गोत्र' या नावाने आपल्या धर्मात मानली गेलेली आहे. त्यामुळे, एखाद्या कुटुंबातील मुलगाच त्या कुटुंबाचे गोत्र पुढे चालवू शकतो असाही विचार चर्चेत मांडला गेला. इथपर्यंतची माहिती योग्य पद्धतीने सांगितली गेली. परंतु, त्यापाठोपाठ, "सगोत्र विवाह करणे अयोग्य आहे" असे अशास्त्रीय किंवा अंधश्रद्ध भाष्य केले गेले. याबाबत समाजप्रबोधन होणे गरजेचे आहे, याची मला जाणीव झाली. नियोजित वर आणि वधू या दोघांच्याही कुटुंबांच्या वंशावळीतील वरच्या तीन पिढ्यांपैकी एकाही पूर्वजाचे दुसऱ्या कुटुंबातील पूर्वजासोबत सख्खे नाते असू नये असे आधुनिक शास्त्र सांगते. म्हणजेच, वरच्या तीन पिढ्यांमध्ये दोन्ही कुटुंबांपैकी कोणीही एकमेकांची सख्खी भावंडे नसतील तर सगोत्र विवाहामध्येदेखील धोका नसतो.

आज हे सगळे आठवण्याचे कारण असे की, स्वतःच्या वडिलांकडून आलेले Y गुणसूत्र धारण करणाऱ्या आमच्या मुलाचा, अनिरुद्धचा आज वाढदिवस आहे. आमच्या परीने आम्ही आमच्या दोन्ही अपत्यांना, म्हणजे XX गुणसूत्रधारक मुलीला आणि XY गुणसूत्रधारक मुलाला, समान वागणूक दिली. हेच जर गणिती सूत्रात मांडले तर XX=XY, म्हणजेच X=Y, असेच आम्ही मानत आलो. तरीदेखील, आमच्यावर आपसूक झालेल्या संस्कारांमुळे, कदाचित आमच्याकडून आमच्याही नकळत काही डावे-उजवे झाले असण्याची शक्यता आहे. 

जेंव्हा संपूर्ण समाज, जनुकीय संदर्भात X=Y हे मानायला लागेल, तेव्हाच आपला समाज खऱ्या अर्थाने प्रगत झाला असे म्हणता येईल.

Monday, 3 May 2021

अरे तू असा न भेटता कसा गेलास?

सुरेश राठोड या नावाचा कोणी मुलगा, दहावीला आमच्या शाळेत, माझ्या बॅचमध्ये होता, हे मला माहिती असण्याचे त्यावेळी किंवा नंतरही काही कारण नव्हते. पुढे आमच्या दहावीच्या बॅचचा, म्हणजे शाळेतल्या सर्व तुकड्यांचा मिळून एक व्हॉट्सऍप ग्रुप तयार झाला आणि हा सुरेश राठोड आमच्या बरोबर होता असे कळले. 

मागच्या किंवा कदाचित त्याच्याही आधीच्या वर्षी, काहीतरी क्षुल्लक कारणाने राठोड ग्रुप सोडून गेला असल्याचे मला समजले होते. त्यावेळी, मी स्वतःहून त्याला फोन करून, तसे न करण्याचा सल्ला दिला होता. त्यावेळेस प्रथमच आमच्यात संभाषण झाले. तो आधी जरा बुजला होता, पण नंतर मोकळ्या गप्पा झाल्या. त्यानंतरच्या काळात, कधी वाढदिवस, लग्नाचे वाढदिवस आणि सणासुदीला, व्हॉट्सऍपवर शुभेच्छांची देवाण घेवाण होत राहिली. या वर्षी, ३० जानेवारीला माझ्या मित्रमैत्रिणींना मी घरी चहाला बोलावले होते. मात्र, तो येऊ शकणार नसल्याचे त्याने मला फोनवर कळवले होते. "पुढे पुण्याला आलो की निश्चित भेटेन" असेही तो त्यावेळी म्हणाला होता. 

सुरेश राठोड कोव्हीड पॉझिटिव्ह झाल्याचे निदान त्याने स्वतःच मला ११ एप्रिलला कळवले. त्याचे सगळे रिपोर्ट्सदेखील त्याने पाठवले. त्याला अगदी सौम्य लक्षणे दिसत होती व रिपोर्टससुद्धा नॉर्मल होते. म्हणून, तो घरीच विलगीकरणात होता. पुढे एक-दोन दिवस त्याच्या तब्येतीची विचारपूस मी व्हॉट्सऍपवर करत होते. त्याला काहीच त्रास जाणवत नव्हता. त्यामुळे मग, "तुला काही वैद्यकीय मदत हवी असेल तर कधीही मला फोन कर" इतकेच आश्वासन देऊन मी  पुढे काही चौकशी केली नाही. 

१७ एप्रिलला सकाळी अचानकच, घाबऱ्या-घुबऱ्या आवाजात त्याचा फोन मला आला. त्याचा खोकला वाढला होता. मी त्याला त्वरित त्याच्या नेहमीच्या डॉक्टरांकडे जाण्याचा सल्ला दिला. "डॉक्टरांनी ऍडमिट होण्याचा सल्ला दिलाच तर त्वरित ऍडमिट हो, घाबरू नकोस" असा धीरही मी त्याला दिला. त्याप्रमाणे तो डॉक्टरांकडे गेलाही. डॉक्टरांनी गोळ्या बदलून दिल्याचे त्याने सांगितले. १९ एप्रिलला मी पुन्हा त्याच्या तब्येतीची चौकशी व्हॉट्सऍपवर केली. तो बरा आहे असे त्याने मला २० एप्रिलला कळवले होते. 

आज अचानक तो गेल्याची बातमी माझ्या जीवाला फार चुटपुट लावून गेली. 

मी डॉक्टर असल्याने, मित्र-मैत्रिणींना आणि आप्तांना जमेल ती वैद्यकीय मदत करत असते. पण, राठोडच्या बाबतीत, 'मी कुठे कमी तर पडले नाही ना? त्याची तब्येत पूर्ववत झाली आहे की नाही हे मी पुन्हा विचारायला पाहिजे होते का?', असे मला सारखे वाटते आहे. 

मैत्रीच्या नात्याने त्याला जाबही विचारावासा  वाटतो, "अरे, तू निश्चित भेटतो म्हणाला होतास ना? मग असा न भेटता कसा गेलास?"

आता मात्र तो प्रश्न अनुत्तरितच राहणार. 

कै. सुरेश राठोड यास भावपूर्ण श्रद्धांजली.  

Sunday, 2 May 2021

कानामागून आली आणि ... !

आयुष्यभरात कधीही मी बागकाम केले नव्हते. पण गेल्या वर्षी आमच्या व्याह्यांकडच्या पानवेलीची कोवळी पाने वेलीवरून खुडून खाल्ल्यामुळे म्हणा किंवा माझ्या आत्याच्या बंगल्यातल्या बागेतला ताजा कढीलिंब फोडणीसाठी वापरल्यामुळे असेल, अचानकच मला बागकामाची हुक्की आली. सुरुवातीला, आपण आपल्या रोजच्या जेवणात वापरतो त्या वनस्पती लावाव्यात असा मी विचार केला. कढीलिंब, गवती चहा, पुदिना, तुळस, ओवा, बेसिल, मिरची  अशी रोपे लावली. आज सकाळी सहज शाळेच्या व्हॉट्सऍप ग्रुपवर त्यातल्या एक-दोन रोपांचे फोटोही पाठवले. तसेच, मी लावलेली मिरचीची रोपे जगली नाहीत हेही मी लिहिले. लगेच ग्रुपवर चर्चा सुरु झाली. विषयही चांगला  तिखट होता... तो म्हणजे मिरची!


आज मिरची आपल्या भारतीयांच्या जेवणाचा अविभाज्य घटक झालेला असला तरी, मिरची बाहेरून आपल्या देशात आलेली आहे हे कोणाला सांगून खरे वाटणार नाही. सोळाव्या शतकात, वास्को-द-गामाच्या कृपेने भारतात मिरची आली असे म्हणतात. तोपर्यंत भारतात तिखटपणासाठी फक्त काळे मिरेच वापरले जात होते. खरे सांगायचे तर या मिऱ्यांच्याच वासावर पोर्तुगीज, फ्रेंच आणि ब्रिटिश व्यापारी भारतात आले असे म्हटले तरी अतिशयोक्ती होणार नाही. पण नंतर, सतराव्या आणि अठराव्या शतकात मात्र, ही मिरची भारतीय खाद्यजीवनाचा अविभाज्य घटक झाली. कदाचित या घटनाक्रमामुळेच "कानामागून आली आणि तिखट झाली" हा वाक्प्रचार पडला असावा. आज लाल, हिरव्या मिरच्यांशिवाय आपले जेवण होतच नाही!

मी अमेरिकेला पहिल्यांदा गेले तेंव्हा सुशी, बर्गर, पिझ्झा, नूडल्स, पास्ता वगैरे पदार्थ बरे वाटले. नाही म्हणायला पिझ्झावर ऍलोपिनो नावाच्या, तशा बेताच्या तिखट मिरच्या होत्या. मात्र तिकडे बाहेर मिळणारे एकूण सर्व जेवण मला मिळमिळीतच वाटले. त्यामुळे पुढील खेपेला मात्र माझ्या मुलीला, असिलताला, "निदान घरच्या जेवणात, भारतात मिळते तसली चांगली झणझणीत मिरची मला पाहिजेच" असे सांगून टाकले. तरीही, यांच्या देशात आपल्याकडे मिळते तशी झणझणीत मिरची कुठली मिळायला? असाच विचार माझ्या मनात होता. 

तसे पाहता, खादाडीमध्ये आम्हा दोघांपेक्षा असिलता अधिक दर्दी आहे. त्यामुळे, अमेरिकेत मिळणाऱ्या मिरच्यांबद्दल इत्थंभूत माहिती तिला होती. भारताबद्दल किती वृथा अभिमान आपण बाळगून असतो ते असिलताने मला लगेच दाखवून दिले. ती मला एका मोठ्या दुकानात घेऊन गेली. तिथून आणलेल्या, मेक्सिकोची 'हाबानेरो', थायलंडची 'बर्ड्स आय' अशा जातीच्या मिरच्या खाल्ल्यावर मात्र, माझा तो वृथा अभिमान माझ्या नाका-डोळ्यातून वाहणाऱ्या पाण्याबरोबर, अगदी शब्दशः गळून पडला. त्यानंतर, विविध जातींच्या मिरच्या आणि त्यांचा तिखटपणा यावर, असिलताने माझे एक झणझणीत बौद्धिक घेतले. 

मिरच्यांच्या बियांमध्ये तिखटपणा नसतो. त्यामुळे बिया खाल्ल्या तरी काही त्रास होत नाही ही माहितीही मला नव्यानेच समजली. अर्थात, मिरच्या खाल्ल्यानंतर दुसऱ्या दिवशी होणाऱ्या 'त्रासा'त, आपल्याला फक्त बियाच दिसतात! म्हणूनच, आपल्याला मिरचीच्या बियांचाच त्रास होतो असे आपल्याला वाटते, हेही माझ्या लक्षात आले. मिरचीचा सगळा तिखटपणा तिच्या सालींमधे असतो. सालींमधे कॅप्साइसिन (Capsaicin) नावाचे एक रसायन असते. मिरची खाल्ल्यावर हे रसायन आपल्या तोंडातल्या pain receptors ना उत्तेजित करते. ही संवेदना, क्षणार्धांत  आपल्या मेंदूपर्यत पोहोचून आपल्याला तिखटपणाची जाणीव होते. मिरचीचा तिखटपणा मोजण्यासाठी Scoville Heat Unit (SHU) वापरले जाते.

माझ्या संकुचित दृष्टीकोनामुळे, मला आपली कोल्हापूरची "लवंगी मिरची", किंवा फारतर आसामची "भूत जलोकिया" या भारतीय मिरच्या जगातल्या सर्वात जास्त तिखट मिरच्या असतील असेच वाटत होते. असिलताने इंटरनेटवरून याविषयी आणखीही बरीच रंजक माहिती काढून मला दाखवली. तिखटपणामध्ये आपल्या मिरच्यांचा नंबर बराच खाली आहे ही माहिती मात्र माझ्या नाकाला चांगलीच झोंबली! 

इतर देशांमध्ये मिरच्यांचे अनेक पदार्थ असतीलही. पण मिरच्यांपासून बनवलेल्या, आपल्या भारतीय पदार्थांचा मात्र मला सार्थ अभिमान आहे. ओल्या लाल मिरच्या आणि लसूण कुटून, त्यावरून फोडणी घालून केलेला रंजक्याचा चकचकीत रंग कुठल्याही रंगपेटीत मिळणार नाही. लोखंडी तव्यावर गरम तेलात ताज्या हिरव्या मिरच्या परतून, त्या अर्धवट मऊ झाल्यावर तव्यावरच खरडून, त्यात दाण्याचे कूट घालून, केलेला खर्डा अप्रतिम लागतो. हिरव्यागार मिरच्या उखळात किंवा खलबत्त्यात कुटून केलेला ठेचा तर लाजवाबच!

ठेचा, खर्डा किंवा रंजक्यासोबत झुणका-भाकरीच्या ताटापुढे पंचपक्वान्नाचे ताटही फिके पडते. डाळ फ्राय किंवा इतर काही पदार्थांवर, फोडणीत परतून घातलेली काश्मीरी मिरची फारच लोभस दिसते. मिरच्यांची भजी, खाराची मिरची, सांडगी मिरची, ताकातल्या मिरच्या, भरल्या भोंगी मिरच्या, असे अनेक पदार्थ, जेवणाला चव आणतात. 

म्हणूनच मी मनाशी म्हणते, "डोळ्यात पाणी आणायच्या बाबतीत जगातल्या इतर मिरच्या भले जास्त श्रेष्ठ असतीलही. पण मिरचीपासून केलेल्या आपल्या भारतीय पदार्थांच्या नुसत्या विचारांमुळेच आपल्या तोंडाला पाणी सुटते, हे विशेष नाही का?  
 

Sunday, 11 April 2021

"दहावीनंतरची सुट्टी"!

माझा मोठा भाऊ जयंत, शाळेत माझ्यापेक्षा एक वर्ष पुढे होता. त्याच्या दहावीचे संपूर्ण वर्षभर, घरातल्या बारीक-सारीक कामातून त्याची सुटका झाली होती. त्याचाच दाखला देऊन मीदेखील दहावीच्या वर्षात पूर्ण आराम केला. १९७८ साली आमची दहावीची परीक्षा शिक्षकांच्या संपामुळे जवळजवळ दोन महिने उशिरा झाली. परीक्षा  पुढे गेल्यामुळे मला जास्तीचे दोन महिने आराम करायला मिळाला. घरात कुठलेही काम करायचे नाही, अभ्यासाच्या नावाखाली पाठ्यपुस्तकांमध्ये कथा-कादंबऱ्या लपवून भरपूर अवांतर वाचन करायचे, असे माझे छान आयुष्य चालले होते.  परंतु, परीक्षा झाल्या-झाल्या माझी आई आणि आजी मला घर कामाला जुंपणार अशी लक्षणे मला दिसायला लागली होती.  शिवाय, माझी दहावी झाल्यावर जयंतची बारावी सुरू होणार होती. त्यामुळे त्याला आराम आणि मला जास्तीचे काम अशी धोकादायक परिस्थिती निश्चितच निर्माण होणार होती. 

या संभाव्य धोक्यापासून सुटका करून घेण्याकरिता मी एक शक्कल लढवली. त्यावेळी आमची प्रभाआत्या दिल्लीला राहत होती. तिचे यजमान श्री दादासाहेब, हे मिलिटरी इंजिनियर सर्व्हिस (MES) मध्ये मोठ्या हुद्द्यावरचे अधिकारी होते.  माझा आतेभाऊ राजीव याची IIT मध्ये ऍडमिशन झालेली होती, आणि त्याला कॉलेजमध्ये जायला अजून अवकाश होता. माझी आतेबहीण मालविका माझ्यापेक्षा ४-५ वर्षे लहान असल्याने तिचे अजून हुंदडायचेच दिवस होते. त्यामुळे, परीक्षा संपताच आपण प्रभाआत्या कडे जावे, आतेभावंडांबरोबर खावे-प्यावे, खेळावे, आणि भरपूर हिंडून "जिवाची दिल्ली" करत सुट्टी मजेत घालवावी, असा सोयिस्कर विचार मी केला.  त्यानुसार, एके दिवशी वडिलांचा चांगला मूड बघून, मी त्यांच्याकडून परीक्षेनंतर सुट्टीत प्रभाआत्याकडे दिल्लीला जायची परवानगी मिळवली. अर्थातच, ही परवानगी मी आई-आजींच्या अपरोक्ष मिळवलेली असल्यामुळे त्या दोघींची फारच चडफड झाली. 

इतक्या लहान मुलीला एकटेच दिल्लीच्या प्रवासात पाठवणे योग्य नाही, असे आईचे आणि आजीचे ठाम मत होते. परंतु, "आज तिची भीड चेपली तर तिला पुढे एकटीने प्रवास करणे अवघड जाणार नाही" असे म्हणून, आई आणि आजीच्या विरोधाला न जुमानता माझ्या उत्साही वडिलांनी माझे मुंबई ते दिल्ली असे राजधानीचे एसी चेअरकारचे तिकीट काढून टाकले. परीक्षा झाल्यानंतर मी सोलापूरहून मेलने एकटीच मुंबईला गेले. एक दिवस मुंबईत मुक्काम करून, पुढे सोळा तासांचा प्रवास करून मी दिल्लीला पोहोचले. प्रथमच एकटी प्रवास करत असल्याने मला नक्कीच थोडी भीती वाटली होती. भावी आयुष्यात, मी एका सेनाधिकाऱ्याची पत्नी झाले. कोणाच्याही सोबतीशिवाय दोन मुलांना घेऊन एकटीने भारतभर केलेल्या अनेक प्रवासात, माझा तो पहिला अनुभव अतिशय कामी आला. 

दिल्लीतील सरोजिनी नगरजवळ एका सरकारी कॉलनीत दादासाहेबांचा प्रशस्त फ्लॅट होता. उन्हाळ्याची सुट्टी भावंडांबरोबर पत्ते खेळत, निवांत लोळून पुस्तके वाचत, आणि दिल्ली दर्शन करण्यात मजेत जाणार या कल्पनेने मी मोठी हरखून गेले होते. मात्र, दिल्लीत गेल्या-गेल्या माझा भ्रमनिरास झाला. कधी एकदा स्वाती येते आणि तिला काय-काय वेगवेगळ्या गोष्टी आपण शिकवू शकू, अशा विचारात, प्रभाआत्या आणि दादासाहेब जवळ-जवळ टपूनच बसले होते. दादासाहेबांनी सरोजिनी मार्केटमध्ये माझ्यासाठी एक टायपिंगचा क्लास बघून ठेवलेला होता, आणि आत्याने मला भरतकाम आणि विणकाम शिकवण्याचा चंग बांधला होता. 

खरे सांगायचे तर, सुट्टीमध्ये यापैकी काहीही शिकण्यात मला स्वारस्य नव्हते. पण, त्या दोघांना तसे स्पष्टपणे सांगण्याची हिंमतही माझ्यात नव्हती. आता हे सगळे शिकावेच लागणार असे वाटत असतानाच, यापैकी काय शिकणे जास्त महत्वाचे आहे, या विषयावरून दादासाहेब आणि आत्या यांच्यामध्ये जोरदार वाद चालू झाला. दादासाहेबांच्या मते, टायपिंग आणि त्यापाठोपाठ शॉर्टहँड शिकणे हे माझ्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे होते. तर आत्याच्या दृष्टीने, 'मुलीच्या जाती' ला विणकाम व भरतकाम येणे हे जास्त महत्त्वाचे होते. या दोघांच्या भांडणांत, आपला लाभ होतोय की काय असे सुखद विचार मनात येतात न येतात तोच त्या दोघांमध्ये अचानक समझोता झाला. असे ठरले की, सकाळच्या वेळी मी टायपिंगच्या क्लासला जावे आणि दुपारी आत्याने मला भरतकाम व विणकाम शिकवावे. मला मात्र, दिल्लीला येऊन अगदीच आगीतून फुफाट्यात पडल्यासारखे वाटले. 

सकाळी भरपेट नाश्ता करून मी जवळच असलेल्या सरोजिनी मार्केट मधल्या टायपिंगच्या क्लासला चालत जायचे. तिथे लवकर पोहोचण्याची मला मुळीच गडबड नसायची. त्यामुळे जाताना टंगळमंगळ करत, सरोजिनी मार्केटमध्ये दुकाने बघत, विंडो-शॉपिंग करत मी क्लासला पोचायचे. परतीच्या वाटेवर हे सगळे करत, आणि रमत-गमत येण्याची सोय नव्हती. कारण, मी वेळेत परत आले नसते तर आत्याला माझी काळजी वाटली असती. अर्थात क्लासलादेखील फार उशिरा पोहोचलेले चालायचे नाही. मी क्लासला वेळेवर जाते आहे की नाही आणि तिथे मी कशी प्रगती करते आहे, यावर दादासाहेबांचे बारीक लक्ष असायचे. महिनाभराच्या क्लासमधे रडतखडत का होईना, मी थोडेफार टायपिंग शिकले. आज कॉम्युटरच्या कीबोर्डवर टाईप करताना त्याचा मला उपयोग निश्चित होतोच.  तिथे नव्याने झालेल्या मित्रमैत्रिणींबरोबर गप्पा मारून थोडेफार हिंदी बोलायलाही शिकले. शिकलेल्या या दोन्ही गोष्टींचा मला माझ्या भावी आयुष्यात उपयोग झालाच. 

एकवेळ टायपिंगचा क्लास परवडला होता, पण आत्याचा क्लास मात्र मला अगदी नको-नकोसा व्हायचा. दुपारच्या जेवणानंतर लोळायच्या वेळेला आत्याचा क्लास सुरु व्हायचा. भरतकामातले बरेचसे टाके मी शाळेत शिकले आहे असे सांगून आणि दोन तीन प्रकारच्या टाक्यांची नावे सांगून मी भरतकाम शिकण्यापासून सुटका करून घ्यायचा मी प्रयत्न केला. पण माझ्या बोलण्याकडे दुर्लक्ष करत, आत्याने एका रिंगवर कापड ताणून लावले आणि प्रत्यक्षात कोणकोणते टाके मला घालता येतात याची खात्री करून घेतली. ते टाके मला घालता येतात हे समजल्यावर ती विणकामाकडे वळली. 



"सोलापुरात थंडी कुठे पडते? मला स्वेटर लागतच नाहीत." अशा सबबी सांगून विणकामातूनदेखील आपल्याला निसटता येईल का असे मी पाहिले. पण माझ्या हातात दोन विणकामाच्या सुया आणि लोकरीचा एक गुंडा देऊन आत्याने मला उलट-सुलट टाके शिकवलेच. एकदाचे उलट-सुलट टाके शिकून झाले की हा क्लास संपला, असे मला वाटत असतानाच आत्याने फर्मान काढले. "एक छोटासा का होईना, स्वेटर तुला विणायलाच पाहिजे"! त्यामुळे मग नाईलाजाने माझे स्वेटर विणणे चालू झाले. एवढासा वीतभर स्वेटर विणायला मी एक महिना लावला. टाके निसटणे, 'उलट' च्या जागी 'सुलट' टाके घालणे, अशा चुका वरचेवर केल्यामुळे अनेकदा तो स्वेटर उसवावा लागला. एकूणच विणकामातली माझी गती आणि रस बघता, फुलपाखराची वीण किंवा पिळाची वीण वगैरे शिकवण्याचा आपला उत्साह आत्याने गुंडाळून ठेवला असावा. पूर्ण महिनाभरानंतरच टायपिंग आणि विणकाम या 'डबल ट्रबल' मधून माझी सुटका झाली. 

आपल्या आयुष्याच्या प्रवासात, आपल्या घरातून, आपल्या शिक्षणातून आणि व्यवसायातून आपण अनेक स्किल्स किंवा कसब शिकत असतो. शिकलेले कुठलेही कसब वाया जात नाही. आनंदच्या आर्मीतल्या नोकरीमुळे लग्नानंतर आम्हाला बऱ्याच थंड हवेच्या ठिकाणी राहावे लागले. तिथल्या कडाक्याच्या थंडीला तोंड द्यायला, विकतच्या स्वेटर्सपेक्षा, हाताने विणलेले, उत्तम, लोकरीचे उबदार स्वेटर्सच जास्त उपयोगी पडायचे. दिल्लीतल्या माझ्या त्या सुट्टीनंतर अनेक वर्षांनी, शेजार-पाजारच्या तरबेज उत्तर हिंदुस्तानी मैत्रिणींची मदत घेत, आनंदसाठी एक आणि माझ्या धाकट्या भावासाठी, गिरीशसाठी  एक, असे दोन स्वेटर्स मी महामुश्किलीने विणले. पण, 'उलट-सुलट' करत बसण्याच्या त्या एकसुरी कामात मला कधीही गोडी वाटली नाही, हेच खरे. 

माझ्या सासूबाईंच्या इतर अनेक कलागुणांबरोबरच, त्यांना विणकामातही खूपच गति आहे, हे आमच्या लग्नानंतर काही दिवसातच माझ्या लक्षात आले. विशेषतः थंडीच्या दिवसात, बागेत ऊन शेकत, अतिशय सुबक स्वेटर्स त्या भराभर विणायच्या. त्यांची आवड माझ्या चांगलीच पथ्यावर पडली. माझे, आनंदचे आणि मुलांचेही सगळे स्वेटर्स विणण्याचे काम मी  सरळ त्यांना आउटसोर्स करून टाकले. त्यांनी त्यावेळी विणलेले छान स्वेटर्स, आम्ही अजूनही वापरतो. 

आपल्याला आवडत नसलेले किंवा येत नसलेले काम, गोड बोलून, इतरांकडून (अगदी आपल्या सासूबाईंकडूनही ) करून घेणे, हेही एक स्किलच आहे. नाही का? 

वेगवेगळी स्किल्स डेव्हलप करणाऱ्या "स्किल डेव्हलपमेंट सेंटर" बद्दल मी परत कधीतरी लिहीन!





Monday, 29 March 2021

आठवणींचे पक्के रंग!

माझ्या लहानपणी मला आईच्या मागे-मागे करायची सवय होती. तिच्या मागे स्वयंपाक घरात लुडबुड करण्यापासून, तिच्याबरोबर खरेदी करणे तर असायचेच. पण गंमत म्हणजे, ती एखादे गाणे गुणगुणायला लागली की तिच्यामागे आणि तिच्या सुरांत सूर मिसळून तेच गाणे म्हणणेही असायचे. अर्थात तिच्या मागे-मागे करण्याच्या सवयीमुळे नकळतपणे मी घरकाम, स्वयंपाक, शिवणकाम, बाजारहाट आणि बरच काही शिकले असावे, हे आता लक्षांत येतंय. 

आज आपल्या घराघरातून वॉशिंग मशीन्स असतात. पण आमच्या लहानपणी तसे नव्हते. हातानेच कपडे धुवण्याची पद्धत होती. घरोघरी कित्येक जण आपापले कपडे, स्वहस्ते धुवून टाकायचे. आमच्या घरी कपडे धुण्यासाठी कोणी ना कोणी मोलकरीण येत असे. माझे वडील वकील होते. त्यामुळे त्यांचे पांढरे सुती शर्ट्स रोजच्या धुण्यात असायचे. वडिलांचे ऑफिसही घरातच असल्याने ऑफिसमधील बाकांवरील तक्क्यांचे पांढरे अभ्रे धुवायला असायचे. तसेच माझी विधवा आज्जी बहुतेकदा पांढरी तलम सुती नऊवारी साडी नेसायची. शाळेच्या गणवेशाचे मुलींचे ब्लाउज व मुलांचे पांढरे शर्ट्स असायचे. अंथरुणांवर पांढरे पलंगपोस व उशांना पांढरे अभ्रे घालून आम्ही झोपायचो. सोलापुरात खूप डास असल्याने, पांढऱ्या सुती मच्छरदाण्या रात्री झोपताना वापरायचो. एकुणात काय, तर रोज बरेच पांढरे कपडे धुतले जायचे. तसेच रंगीत कपडेही असायचे. आमच्या घरी येणे-जाणे खूपच होते. त्यामुळे रोजच्या कपड्यांमध्ये भर म्हणून पाहुण्यांचे कपडेदेखील असायचे. अर्थात मोलकरणीला एकाच दिवशी जास्त  काम पडू नये म्हणून आई  पलंगपोस, अभ्रे, मच्छरदाण्या वगैरे जास्तीचे  कपडे  बाजूला ठेऊन द्यायची. एखाद्या दिवशी इतर कपडे कमी असले की ती हे जास्तीचे कपडे भिजवून ठेवायची. हा तिच्या होम मॅनेजमेंटचा भाग होता.

दुपारची जेवणे उरकून, अन्न काढून ठेऊन, ओटा व टेबल पुसून झाले की आई कपडे भिजवण्याचा कार्यक्रम सुरु करायची. आईच्या मागेमागे करताना, ती कपडे कशी भिजवतेय हे बघायला मला खूप आवडायचे. कधी कधी माझे भाऊसुद्धा, यावेळी आईच्या भोवती घुटमळत असायचे. आई आधी पांढरे व रंगीत कपडे वेगळे करायची आणि वेगवेगळे भिजवायची. सगळ्या शर्टांच्या मळलेल्या कॉलर्स ब्रशने घासून काढायची. माझ्या आठवणीप्रमाणे त्या काळी, आज सरसकट मिळतात तशा कपडे धुण्याच्या साबणाच्या पावडरी उपलब्ध नव्हत्या. त्यावेळी ५०१ नावाच्या साबणाच्या लांबट वड्या मिळायच्या. आई त्या वड्या आणत असे. आजच्या मुलांना कपडे धुण्याच्या वड्यांचा फक्त निळाच रंग माहित असेल. पण माझ्या डोळ्यासमोर मात्र ती ५०१ ची सोनेरी-पिवळ्या रंगाची वडीच येते. ती वडी किसून पाण्यात घालायची, साबणाचा कीस हाताने ढवळून साबण विरघळला की त्यात कपडे भिजवायची पद्धत होती.

साबणाची ती वडी किसण्यासाठी, लाकडी चौकटीत बसवलेली, मोठी भोके असलेली पत्र्याची एक किसणी होती. उकडलेले बटाटे किसून, वाळवण करण्याकरिता, तशीच एक वेगळी किसणी आमच्या घरात होती. आईच्या मागे लागून आम्ही मुले अनेकदा साबणाची वडी किसायचो. आईबरोबर उकडलेले बटाटे किसायला जशी मजा यायची तशीच मजा साबणाची वडी किसताना यायची. पण सकाळपासून घरकाम करून दमलेल्या आईला आमची लुडबुड नको-नको होत असे. तिला कपडे भिजवून जरा वामकुक्षी घ्यायची इच्छा असायची. पण आमच्या लुडबुडीमुळे तिला उशीर व्हायचा. एखाद्या वेळी वैतागून ती आमच्या पाठीत एखादा रट्टा घालून आम्हाला पळवून लावायची. 

उशांच्या पांढऱ्या अभ्र्यांवर, किंवा विशेषतः वडिलांच्या ऑफिसमधील तक्क्यांच्या अभ्र्यांवर डोक्याचे तेल लागून, व त्यावर धूळ बसून काळपट, तेलकट चिकट डाग पडलेले असायचे. कधी पांढऱ्या पलंगपोसावर पावलांचे मातकट ठसे उमटलेले असायचे. असे कपडे गरम पाण्यामध्ये धुण्याचा सोडा घालून आई भिजवत असे. ते भिजवताना हाताला झोंबू नये म्हणून ती एक लाकडी सोटा वापरायची. कडकडीत गरम पाण्यात सोडा घालून आई त्या लाकडी सोट्याने कपडे दाबत-दाबत भिजवत असताना बघायला मला खूप मजा यायची. त्या बादलीतून, थोड्या गरम पाण्याच्या आणि थोड्या सोड्याच्या वाफा येत असायच्या. कपडे भिजवण्यासाठी आणि धोपटून कपडे धुण्यासाठी असलेला तो सोटा कधी-कधी आम्हाला रट्टे देण्यासाठीही आईच्या हातून वापरला जायचा, हे सांगायला नकोच. 
आमच्या घरी रोज कमीतकमी दोन-तीन बादल्या कपडे असायचे. सगळे कपडे अशा पद्धतीने भिजवून ठेवण्याचा आईचा हा  कार्यक्रम १०-१५ मिनिटे तरी चाललेला असायचा. त्या वेळेपर्यंत ती चांगलीच दमलेली असायची व तिचे डोळे अगदी मिटायला आलेले असायचे. त्यामुळे ती लगेच वामकुक्षी घेण्यासाठी आडवी पडत असे. 

आईला दुपारची जेमतेम अर्धा-पाऊण तास झोप मिळत असावी. दुपारी चारच्या सुमारास धुणे आणि भांडी करणाऱ्या मोलकरणी एकामागोमाग यायच्या. माझ्या माहेरच्या वाड्यात कपडे धुण्यासाठी वेगळी मोरी होती. त्यात एक भला मोठा, आयताकृती, टाकी मारलेला दगड होता. त्या दगडावर कपडे ठेऊन हाताने घासून, चोळून किंवा धोपटून धुण्याची पद्धत होती. भिजवलेल्या कपड्यांच्या बादल्या घेऊन मोलकरीण त्या मोरीमध्ये कपडे धुवायला गेली की, आईचे कान तिकडे असायचे. मधून-मधून एक दोन वेळा तिकडे चक्कर मारून आई तिच्यावर बारीक लक्ष ठेवून सतत सूचना देत असायची. दगडावर कपडे धोपटण्याचा, हाताने किंवा ब्रशने घासून धुण्याचा, कपडे पिळण्याचा आणि ते झटकून वाळत घालण्याचा असे सगळे वेगवेगळे आवाज, आजही माझ्या कानात साठलेले आहेत. सोलापूरच्या कोरड्या आणि उष्ण हवेत दुपारी चार-साडेचारपर्यंत कपडे धुऊन वाळत घातले तरीही संध्याकाळच्या गाडीने परत जाणाऱ्या पाहुण्यांना त्यांचे कपडे धुवून-वाळवून मिळायचे. धुण्याच्या अथवा भांड्याच्या मोलकरणींपैकी एकीने बुट्टी मारली की आई तिचे काम दुसरीकडून करून घ्यायची. त्या मोलकरणीही एकमेकींची कामे फारशी कुरकुर न करता करायच्या. क्वचित प्रसंगी भिजवलेले कपडे आईलाच धुवावे लागायचे. अशावेळी घरातले सगळेजण, अगदी माझी आजी आणि वडीलदेखील आईला मदत करायचे. 

हळूहळू माझी आई वयस्कर झाली. तसेच, माझी आज्जीही शेवटची काही वर्षे अंथरुणाला खिळलेली होती. स्वतःच्या वयाची सत्तरी उलटल्यावरही माझ्या आईने माझ्या वयोवृद्ध आजीच्या मृत्यूपर्यंत तिचे सर्व काही कसोशीने केले. जुन्या कष्टाळू मोलकरणींनी त्यांची वये झाल्यामुळे किंवा त्यांना जरा बरे दिवस आल्यामुळे कामे सोडली. नव्या मोलकरणींचे काम आईला पसंत पडेना. नवीन मोलकरणी वरचेवर खाडे करायला लागल्या किंवा काही न सांगता कामे सोडून जायला लागल्या. मोलकरीण न आल्यास भिजवलेले कपडे धुणे आईला अशक्य व्हायला लागले. आईचे कष्ट आम्हाला बघवत नव्हते, पण आई-वडील घरात वॉशिंग मशीन घ्यायलाही तयार नव्हते. सुमारे पंधरा वर्षांपूर्वी माझ्या धाकट्या भावाने आणि वहिनीने आई-वडिलांच्या विरोधाला न जुमानता घरी एक वॉशिंग मशीन आणून टाकलेच. हळू-हळू अडीअडचणीला का होईना, आई-वडील ते वापरायलाही लागले. मात्र, वॉशिंग मशीनमध्ये कपडे चांगले धुतले जात नाहीत हे माझ्या आईचे अगदी शेवटपर्यंत ठाम मत होते. 

हल्ली आमच्या सोलापूरच्या घरात कायमस्वरूपी कोणीच राहत नाही. महिन्या दोन महिन्यातून आम्ही वडिलांना घेऊन पुण्याहून येतो. सोलापूरला आलो की सगळे कपडे आम्ही इथल्या वॉशिंग मशीनमध्ये धुतो. पण हल्ली ते वॉशिंग मशीनही वरचेवर बंद पडायला लागले होते. दोन-तीन वेळा दोन चार हजार खर्च करून दुरुस्त करून घेतले. पण ते परत नादुरुस्त झाल्यामुळे, आता नवीन मशीनच घ्यावे असे ठरले. आज ते जुने मशीन बदलून नवीन मशीन घेतले. या नवीन मशीनच्या निमित्ताने, आईचे ते एका ठराविक पद्धतीने कपडे भिजवणे, आमचे आईच्या कामात लुडबुडणे आणि मोलकरणीचे, "स्स...स्स...स्स" असा विशिष्ट आवाज करत कपडे धुणे या सगळ्या जुन्या आठवणींना उजाळा मिळाला. आजच्या होळीच्या रंगांपेक्षाही या जुन्या आठवणींचे रंगच माझ्या मनाला जास्त मोहवून गेले.