३. मलाबारची सफर- बेकलचा किल्ला

कासारगोडमधील सिटी टॉवर्स हॉटेलच्या खोल्या तशा टिचक्या होत्या पण अगदी स्वच्छ आणि नेटक्या होत्या. वामकुक्षी घेऊन ताजेतवाने झालेले सर्व प्रवासी साडेचारच्या सुमारास तळमजल्यावरच्या रेस्टोरंटमध्ये जमलो. चहा प्यायल्यानंतर  सर्वांना अजूनच तरतरी आली. त्यानंतर आम्ही सगळेजण बेकल किल्ला बघायला गाडीमधून निघालो. आमच्या हॉटेलपासून किल्ला साधारण १६-१७ किलोमीटर अंतरावर होता. सुमारे अर्धातास प्रवास केल्यानंतर आम्ही बेकल किल्ल्यापाशी पोहोचलो. 

बेकलचा किल्ला हा केरळमधील सर्वांत मोठा आणि अत्यंत महत्वाचा सागरी किल्ला आहे. फार पुरातन काळापासून मलबार किनारपट्टीमधे बेकल हे महत्त्वाचे बंदर होते. तिथे पूर्वी कोळाथरी राजवटीने बांधलेला एक साधा किल्ला होता, असे म्हटले जाते. पण आत्ताचा हा दणकट किल्ला, शिवाप्पा नायक या राजाने १६५० साली बांधला. १७६३ साली हा किल्ला मैसूरचा सुलतान हैदर अली याने जिंकला. हैदर अलीचा मुलगा टिपू सुलतान याने बेकलच्या किल्ल्यामध्ये तळ ठोकून मलबार पट्टी काबीज केली. पुढे बरीच वर्षे हा किल्ला टिपू सुलतान याची अत्यंत महत्वाची सैन्यछावणी होती. १७९९ साली, ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीबरोबर झालेल्या चौथ्या आणि शेवटच्या युद्धामध्ये टिपू सुलतान मारला गेला. त्यानंतर १९४७ साली भारताला स्वातंत्र्य मिळेपर्यंत हा किल्ला ब्रिटिशांच्या ताब्यातच राहिला. या ऐतिहासिक महत्वापेक्षाही बेकल किल्ल्याचे महत्व अलीकडच्या काळात एका वेगळ्याच कारणामुळे वाढलेले आहे. दिग्दर्शक मणिरत्नम याच्या 'बॉंबे' या सिनेमातील 'तू ही रे, तेरे बिना मैं कैसे जिऊं...' या सुमधूर गाण्याचे संपूर्ण चित्रीकरण, या किल्ल्यामध्ये झाले आहे. बेकल किल्ल्यावरचे आमचे फोटो मित्र-मैत्रिणींना आणि मुलांना पाठवल्यावर, त्यांच्याकडून ही माहिती मला कळली.     

किल्ल्याच्या प्रवेशद्वाराभोवती खंदक आहे, आणि बाकी तिन्ही बाजूने तो अरबी समुद्राने वेढलेला आहे. नागमोडी वळण घेत आपल्याला किल्ल्यामध्ये प्रवेश करावा लागतो. चाळीस एकरवर पसरलेला हा किल्ला जवळजवळ समुद्रात घुसलेला आहे असेच वाटते. आम्ही संध्याकाळी पाचच्या सुमारास किल्ल्याच्या आत पोहोचलो. ऊन उतरलेले असल्याने, तिथले वातावरण आल्हाददायक होते. आम्ही भर पावसाळ्यात तिथे गेलेलो असूनही आम्हाला पाऊस लागला नव्हता, पण मान्सूनमधले समुद्री वारे भरभिरत होते. हवेमध्ये ओलसर गारवा होता. किल्ल्याच्या आत सगळीकडे हिरवाई होती. त्यात भर म्हणून, अनेक मोर डौलदार चालीत इकडे-तिकडे फिरत होते, झाडा-झुडुपांवरून उड्या मारत होते. तिथल्या हिरवाईमुळे, केकावलीमुळे, समुद्राच्या लाटांच्या गाजेमुळे आणि तुफान वाऱ्यामुळे  वातावरणांत एकप्रकारची धुंदी आली होती. 

आमचे दादा आता नव्वदीला आलेले असले तरीही छान चालते-फिरते आहेत. पण इतर सर्वांच्या बरोबरीने खूप लांबवर चालायला त्यांना जरा त्रासाचे होते. सहलीमध्ये त्यांना सगळ्यांच्या बरोबर राहता यावे या दृष्टीने, आम्ही अशा प्रवासात त्यांच्यासाठी व्हीलचेयर बरोबर ठेवतो. बेकल किल्ल्यामध्ये आत बरेच चालायचे होते. तिथे आम्ही दादांना व्हीलचेयरवरून हिंडवले. किल्ल्यामध्ये दोन-तीन उंच टेहळणी बुरुज आहेत. त्यापैकी सर्वात मोठ्या टेहळणी बुरुजावर चढण्यासाठी पायऱ्या नाहीत तर अगदी खडी चढण आहे. दादांना व्हिलचेयरवर बसवून, त्या चढणीवरून ढकलत वर नेणे, त्यांना आणि आम्हालाही त्रासाचे झाले असते. त्यामुळे त्या बुरुजाच्या पायथ्याशी व्हीलचेयर वरून दादांना उतरवले. त्यानंतर एखाद्या तरुणालाही लाजवेल अशा उत्साहात आणि वेगाने दादा एका दमात तो बुरुज चढून वर आले. त्यामुळे आमच्याबरोबर आलेल्या सर्वानाच आश्चर्याचा धक्काच बसला! 

त्या टेहळणी बुरुजावरून किल्ल्यातील सर्व भाग, ३६० कोनातला आसपासचा रम्य परिसर आणि बेकलची किनारपट्टी दिसत होती. सागरी मार्गाने येणाऱ्या शत्रूंच्या हल्ल्यांवर लक्ष ठेवण्यासाठी, आणि हल्ला झालाच तर त्यापासून प्रभावीपणे किल्ल्याचा बचाव करण्यासाठी, तटबंदीबर अनेक झरोके आहेत. त्या झरोक्यांची वैशिष्ट्यपूर्ण रचना अतिशय कल्पकतेने केलेली आहे. वेगवेगळ्या आकारांचे हे झरोके तटबंदीवर वेगवेगळ्या उंचीवर, आणि वेगवेगळ्या कोनांमध्ये आहेत. किल्ल्यापासून कमी-जास्त अंतरावर असलेल्या शत्रूच्या नौकांना टिपण्यासाठी नेमक्या कोनातून तोफांचा मारा करता यावा यासाठी झरोक्यांचा वापर केला जात असे. दारुगोळा साठवण्यासाठी किल्ल्याच्या आत एक भलेमोठे कोठारही आहे. पण ते सध्या बंद आहे. किल्ल्यामध्ये असलेली दोन भुयारे  किनारपट्टीवर उघडतात. पण ते भुयारी मार्ग सध्या बंद करून ठेवलेले आहेत. किल्ल्याच्या आत एक भलीमोठी विहीर आहे. किल्ल्यामधून खाली किनारपट्टीकडे जायला एक चांगली दगडी पायवाट आहे. 

बेकल किल्ला पाहून आल्यावर आम्ही सर्व सहप्रवासी 

किल्ला बघून परतताना आम्ही बेकल बीच वर न जाता, वाटेतल्या एका छोट्या पुळणीवर थांबलो. दादाही मोठ्या उत्साहाने तिथे उतरले. संध्याकाळी हॉटेलवर परत येईपर्यंत आम्ही बरेच दमलेले होतो. आम्ही पुण्याहून निघण्यापूर्वी जयंताने, माझ्या मोठ्या भावाने, अगदी प्रेमाने  आनंदला, 'One for the road' असे म्हणत,  'Malibu Rum' ची एक छोटी बाटली दिली होती. दादांनी आणि आनंदने त्याचा आस्वाद घेतला. इतर दर्दी मंडळींनी, हॉटेलबाहेर जाऊन श्रमपरिहारासाठी पेय विकत आणले ही माहिती आम्हाला जेवताना मिळाली. गप्पा मारत निवांतपणे जेवण झाले. त्यावेळीच प्रत्येकाने आपापली ओळख करून दिली. दुपारचे जेवण उशिरा झालेले असल्याने मी जेवले नाही. पण जेवणानंतर आलेल्या फालुद्याची चव बघितली. ती गोड चव जिभेवर आणि दिवसभरातील गोड आठवणी मनांमध्ये घोळवत मी निद्राधीन झाले.  

२. मलाबारची सफर- कासारगोड

 

आम्ही मंगळुरुला ११ तारखेला दुपारी पोहोचलो होतो. 'अनुभव ट्रॅव्हल्सचे' निलेश राजाध्यक्ष आणि सुमंत पेडणेकर हे दोन प्रतिनिधीही ११ तारखेला संध्याकाळी आमच्याच हॉटेलमध्ये डेरेदाखल झाले. रात्रीच्या जेवणाच्या वेळी आम्हाला भेटून त्यांनी आमची अगदी आस्थेने विचारपूस केली. तसेच, दुसऱ्या दिवशीचा, म्हणजे १२ ऑगस्टचा कार्यक्रम काय असणार आहे याची कल्पना आम्हाला दिली. १२ ऑगस्टला  सकाळी ११ वाजेपर्यंत सामान-सुमान बांधून आम्ही तयार राहावे, असे त्यांनी आम्हाला सांगितले. 'अनुभव ट्रॅव्हल्स'ची टेम्पो ट्रॅव्हलर गाडी मुंबईहून येणाऱ्या सहप्रवाशांना विमानतळावरून घेऊन, त्यानंतर पद्मश्री हॉटेलमधून आम्हा तिघांना घेऊन पुढे कासारगोडकडे जाईल, असेही सांगितले. 

१२ ऑगस्टला सकाळी अजूनही  माझ्या अंगात ताप होताच. तरीही, मला सकाळी  नेहमीसारखी अगदी व्यवस्थित  भूक लागली होती. मला एक महिन्यापूर्वीच दुसऱ्यांदा (त्या आधी दीड वर्षापूर्वी पहिल्यांदा) कोव्हिड होऊन गेला होता. पण त्यावेळीही कधी भूक काही कमी झाली नव्हती! कोव्हिड झाल्यावर भीती वाटण्याच्या ऐवजी आता या निमित्ताने का होईना आपले वजन थोडेफार कमी होईल की काय, असा विचार मनाला सुखावह वाटला होता. पण कसले काय, त्याही वेळी भूक लागतच होती. एकीकडे आहार तसाच राहिला पण  रोजचा व्यायाम मात्र कमी झाला. या दोन्ही गोष्टींचा एकत्रित परिणाम अंगावर दिसू लागला होता. तरीही खादाडीचे व्यसन सुटण्याची शक्यता नव्हती!

'पद्मश्री' हॉटेलच्या खालच्या मजल्यावर 'पद्मश्री रेस्टॉरंट' होते. सकाळी ९ वाजण्याच्या सुमारास तिथे नाश्ता करायला गेलो. आम्ही तिघांनी मसाला डोसा, इडली-वडा आणि मुख्य म्हणजे मंगळुरुचे सुप्रसिद्ध बन्स व त्यानंतर फिल्टर कॉफी, असा भरपेट नाश्ता केला. पण त्यातल्या कुठल्याही पदार्थाला स्पर्श करण्याच्या आधी, त्यांचे वेगवेगळ्या बाजूंनी फोटो काढले. ते फोटो मित्र-मैत्रिणींच्या आणि नातेवाईकांच्या व्हाट्सएप् ग्रुप्सवर पाठवले. खरंतर पदार्थाचे असे फोटो काढून ते वेगवेगळ्या ग्रुपवर पाठवण्याचा आनंद जास्त असतो, की त्या पदार्थांचा आस्वाद घेण्याचा आनंद जास्त असतो, हे ठरवणे  हल्ली अवघड होऊन गेले आहे! फोटोमधे ते पदार्थ अगदी मोहक दिसत असले तरी त्यांची चव तशी बेताचीच होती. पण हलक्या गोडसर चवीचे, भटुऱ्यासारखी आतून छानशी जाळी असलेले, 'मंगळुरु बन्स' मात्र मला आवडले. 

सकाळी अंघोळी करून, निवांतपणे नाश्ता खाऊन व सामानसुमान बांधून ११ वाजेपर्यंत आम्ही तयार होतो. पण मुंबईहून मंगळुरुला  येणारे विमान जरा उशिरा आले. त्यामुळे आमच्या सहप्रवाशांना घेऊन येणारी गाडी पद्मश्री हॉटेलला जरा उशीरानेच पोहोचली. शेवटी साधारण दुपारी १२च्या सुमारास आम्ही आमच्या सामानासह गाडीत चढलो आणि तिथून आमच्या 'Malabar Coast-a drift experience'  या सहलीला खऱ्या अर्थाने सुरुवात झाली.  

आम्ही एकूण दहाजण या सहलीमध्ये सहभागी झालो होतो. सोनम-शुभेन्दू साहनी, हे तिशीतले जोडपे, श्री. प्रफुल्ल व सौ. स्नेहल पेंडसे, श्री. अशोक व सौ. अस्मिता म्हात्रे, कु. वृंदा जोशी आणि आम्ही तिघे. आधी WhatsApp ग्रूप तयार केलेला असल्याने, सहप्रवाशांची नावे माहिती होतीच. आम्ही गाडीमध्ये बसल्यावर सगळ्यांशी जुजबी तोंडओळखही झाली. टेम्पो ट्रॅव्हलर गाडी वातानुकूलित होती. बस चालक श्याम गाडी सावधानीने चालवत होता. तासभर प्रवास केल्यावर आम्ही कासारगोडच्या 'सिटी टॉवर्स' या हॉटेलमध्ये पोहोचलो. 

अनुभव ट्रॅव्हल्सच्या गाडीला कर्नाटकातून केरळमध्ये शिरण्यापूर्वी एक परवाना काढावा लागला. त्यामुळे वाटेत एके ठिकाणी थोडावेळ थांबावे लागले. त्यावेळी आता आपण कर्नाटकमधून आता केरळमधे शिरणार आहोत हे कळले. नाहीतर स्थानिक भाषेतील पाट्यांवरून आम्हाला काही बोध होणे शक्यच नव्हते. त्या पाट्यांवरच्या अक्षररूपी जिलब्यांचे वळण थोडेफार बदललेले आहे, इतकेच काय ते कळत होते. पण ते सगळे लिखाण अगम्य होते. नाही म्हणायला काही ठिकाणी इंग्रजीमधून पाट्या होत्या. त्यामुळे वाटेत लागणाऱ्या गावांची नावे वाचता येत होती. 

 
'सिटी टॉवर्स' या हॉटेलच्या तळमजल्यावरच्या रेस्टोरंटमध्ये आमच्या ग्रुपसाठी जेवणाची खास वेगळी सोय केली होती. जेवणामध्ये चमचमीत व चविष्ट शाकाहारी आणि सामिष पदार्थांची रेलचेल होती. अनुभव ट्रॅव्हल्सच्या सहलीमध्ये जेवण-खाण्याची बरीच चंगळ असते, हे ऐकून होतेच. कासारगोडपासूनच तो अनुभव सुरु झाला. श्री निलेश राजाध्यक्ष कुणाला काय हवे-नको आहे याची जातीने चौकशी करत होते. आम्हाला आग्रह करकरून जेवण वाढतही होते. दादांना चावायला सोपे पडावे म्हणून, नीलेश राजाध्यक्ष यांनी गरमागरम मलाबार पराठा मागवला. आम्ही इतरांनीही ते लुसलुशीत, लच्छेदार पराठे चवीने खाल्ले. फ्राईड चिकन, मटार-पनीर, चमचमीत चिकन रस्सा, डाळ फ्राय, मिक्स भाजी, जिरा राईस, सलाड, वेगवेगळ्या प्रकारच्या रोट्या आणि त्यानंतर दुधी हलवा असे रुचकर जेवण झाले. तासाभराच्या विश्रांतीनंतर साडेचारच्या सुमारास चहा घेऊन बेकल किल्ला बघायला बाहेर पडायचे आहे, असे निलेश यांनी आम्हा सर्वांना सांगितले. सगळेच दमलेले असल्यामुळे, तडक आपापल्या खोलीत जाऊन सगळ्यांनी ताणून दिली. 

१. मलाबारची सफर- मंगळुरु

मंगळुरु बद्दल मला फक्त 'मंगळुरी कौले', इतकेच काय ते ऐकून माहिती होते. पण प्रत्यक्षात मंगळुरुला जाण्याचा कधी योग येईल असे वाटले नव्हते. या वर्षी ऑगस्ट महिन्यात, जोडून सुट्ट्या येत आहेत तर आपण सगळे मिळून, दादांना घेऊन कुठेतरी प्रवासाला जाऊया, अशी टूम देवाशिषने, म्हणजे माझ्या भाच्याने काढली. मग इथे जाऊया का तिथे जाऊया? असे करता करता त्याची गाडी, 'सध्या कुठेच नको. दिवाळीच्या सुट्टीत जाऊया' इथपर्यंत येऊन थांबली. प्रवासाला जायला मी आणि आनंद तर खुश होतोच, पण दादाही उत्सुक होते. आता त्या बेतावर पाणी पडणार, या कल्पनेने दादा हिरमुसले झाले. मी आणि आनंदने जवळपासच्या अनेक रिसॉर्टस्  मधे जागा मिळते आहे का याबाबत फोनवर चौकशी केली. पण लागून सुट्ट्या आलेल्या असल्याने कुठेही जागा उपलब्ध नव्हती. 

मागे ज्योत्स्नाकडून, म्हणजे माझ्या चुलत बहिणीकडून 'अनुभव ट्रॅव्हल्सच्या'  'कोस्टल कर्नाटक' सहली बद्दल, बरेच कौतुक ऐकले होते. ते आठवल्यामुळे मी 'अनुभव  ट्रॅव्हल्सच्या' पुणे ऑफिसला फोन करून त्यांची एखादी सहल जाणार आहे का? याची चौकशी केली. नेमके आम्हाला हव्या त्या दिवसातली 'मलाबार कोस्ट' ची त्यांची सहल निघणार होती आणि त्यात पाच जागाही शिल्लक होत्या. त्या चार दिवसांच्या सहलीची कार्यक्रम पत्रिका WhatsApp वर मागवून घेतली. दादांनी मलाबार किनारपट्टी आधी बघितलेली नव्हती. त्यांना या सहलीची रूपरेषा आवडली. त्यामुळे आम्ही लगेच पैसे भरून सहलीला जायचे निश्चित करून टाकले. आमच्या व्याह्यांना आणि विहीणबाईंना, म्हणजे डॉ राजेंद्र देवपूरकर सरांना आणि सौ. संध्याताईंना आमच्याबरोबर येण्याचा आग्रह केला. पण ते येऊ शकले नाहीत.  

१२ ऑगस्टच्या सकाळपासून मंगळुरु एयरपोर्टवरून चालू होऊन, मलाबार किनारपट्टीवरून दक्षिणेला प्रयाण करत सोळा ऑगस्टला सकाळी ती सहल कोळीकोडला संपणार होती. दादांना तो प्रवास सुखाचा व्हावा म्हणून आम्ही एक दिवस आधी, म्हणजे ११ ऑगस्टला मंगळुरुला पोहोचायचे आणि १६ ऑगस्टनंतर एक दिवस कोळीकोड येथे थांबून मगच परतायचे असे ठरवले. त्याप्रमाणे जाताना मुंबई-मंगळुरु व परतीचे कोळीकोड-मुंबई अशी विमानाची तिकीटे हातोहात काढून टाकली. 

१० ऑगस्टला दिवसभराची सगळी कामे संपवून रात्रीपर्यंत आम्ही टॅक्सी करून मुंबईला गिरीश-प्राचीकडे मुक्कामाला पोहोचलो. रात्री सगळ्यांना उकडीचे मोदक करून घातले. दुसऱ्या दिवशी सकाळी नाश्ता करून, विमान सुटायच्या वेळेच्या दोन तास आधी विमानतळावर पोहोचलो आणि सामान चेक-इन करून निश्चिंत झालो.  शाळेत माझ्या मागे एक वर्ष असलेली 'अर्जुन पुरस्कार विजेती' वंदना शानभाग मंगळुरुला आहे असे कळले होते. तिच्याशी संपर्क साधला, पण नेमकी त्यावेळी ती चिकमगळूरला गेलेली असल्याचे कळले. 

आमच्याबरोबर गिरीश आणि प्राचीही येऊ इच्छितात असे आदल्या रात्री कळले होते. पण रात्री 'अनुभव ट्रॅव्हल्स' शी बोलणे होऊ शकले नाही. सकाळी मुंबई विमानतळावरून मी त्यांच्याशी संपर्क साधला. पण इतक्या ऐनवेळी नवीन प्रवाशांना घेणे शक्य नाही असे उत्तर मिळाले. त्यामुळे जरा वाईट वाटले. 

मुंबई-मंगळुरु विमान प्रवास अगदी अल्लद झाला. मंगळुरु विमानतळ अगदी स्वच्छ आहे. जागोजागी  कलात्मक सजावट केलेली आहे. विमानतळावरून टॅक्सी करून हॉटेलमध्ये येताना, वाटेवर फळे विकत घ्यायला एका दुकानात थांबले. पूर्वी कधीही न बघितलेले, एक लालभडक्क रंगाचे काटेरी फळ मला तिथे दिसले. जेवण करून, फलाहार केला आणि थोडी वामकुक्षी घेतली. संध्याकाळी असिलताशी फोनवर बोलणे झाले तेव्हा त्या फळाचे नाव, 'राम्बुतान' आहे असे कळले. ती फळे फारच मधुर आणि रसाळ होती. 

सकाळपासून मला जरा बरे वाटत नव्हते. दुपारी मात्र चांगलाच ताप भरला. आता हा ताप सहलभर मला 'ताप' देणार की काय, हा विचार मनाला अस्वस्थ करत होता. 

मंगळुरु विमानतळ 

लालभडक्क राम्बुतान !

उधळण रंगांची...

या वर्षीच्या होळीच्या सुमारास 'काश्मीर फाईल्स' हा सिनेमा प्रदर्शित झाल्यामुळे, समाजमाध्यमांमध्ये अनेक रंगांची उधळण चालू आहे. 

१९८० च्या दशकात काश्मीर खोऱ्यात वास्तव्यास असलेल्या हिंदूंच्या अमानुष नरसंहाराचे विदारक चित्रण 'काश्मीर फाईल्स' सिनेमामध्ये केले आहे. दाखवलेल्या सगळ्या घटना सत्य आहेत. पण त्या एकाच कुटुंबातील व्यक्तींवर आणि एका ठराविक काळात घडल्या आहेत असे नाही. पूर्ण सिनेमा व त्यातील प्रसंग 'रक्तरंजित' आहेत. त्या घटनांचा आणि त्या दृश्यांच्या लाल रंगाने आपल्या मनांत काळे ढग निर्माण झाल्याशिवाय राहत नाहीत. 

आपण हा सिनेमा बघायचा नाही, असा निश्चय काहीं लोकांनी केलेला आहे. काहींनी त्यापुढे जाऊन, तो इतरांनीही सिनेमागृहात जाऊन पाहू नये यासाठी प्रयत्न केलेले आहेत. पण अनेक जण स्वतः सिनेमा बघत तर आहेतच पण इतरांनाही सिनेमा पाहण्यासाठी प्रोत्साहित करत आहेत. सिनेमा पाहून आलेल्या लोकांच्या मनांमध्ये मात्र, जातीधर्मातील तेढीच्या अनेक छटा दिसत आहेत.

कश्मीर खोऱ्यात अनेक वर्षांपासून काश्मीरी हिंदूंचा छळ, त्यांचे धर्मांतर आणि स्त्रियांची अब्रू लुटणे हा प्रकार चालत होता. पण या कारवायांना १९८० च्या दशकात ऊत आला. त्या काळात अल्पसंख्याक, निःशस्त्र काश्मिरी हिंदूंना कमलीची दहशत बसवून  त्यांचे हत्याकांड केले गेले. हे सत्य या सिनेमात दाखवले गेले आहे. 

पण, "असा काही नरसंहार घडला हेच मुळी खोटे आहे", असे सांगणारे काहीजण आहेत. अशा लोकांमध्ये मुख्यत्वे, धर्मनिरपेक्षतेचा मुखवटा धारण करणाऱ्या, डाव्या विचारसरणीच्या लोकांचा भरणा आहे. देशाचे तुकडे करण्याची घोषणाबाजी करणाऱ्या 'आझादी गँग'चा मुखवटा या सिनेमाने फाडून काढला आहे. त्यामुळे, मुखवट्यामागचे त्यांचे  रंग उडालेले चेहरे समोर आलेले आहेत. इतर सगळ्या धर्मांतील लोकांच्या छळाचे भांडवल करून गळे काढणाऱ्या या 'धर्मनिरपेक्ष' लोकांना, हिंदूंचा झालेला छळ अमान्य करणे सोयीचे वाटते आहे. 

बहुसंख्याकांकडून अल्पसंख्याकांचे शोषण किंवा हत्या होणे हे निंदनीयच आहे. अर्थात, काश्मीरमध्ये अल्पसंख्याक पंडितांवर झालेले अत्याचार निंदनीय असलेच पाहिजेत. पण एकंदरीत काश्मीरबाबतच्या तोकड्या ज्ञानामुळे, एक मोठाच गैरसमज भारतीय समाजात पसरलेला आहे. 

काश्मिरी पंडित म्हणजे केवळ ब्राह्मणसमुदाय आहे असे अनेकजण समजतात. प्रत्यक्षात, काश्मिरी हिंदूंमध्ये अधिकांश लोक जरी ब्राह्मण असले तरी, 'कारकून', 'वाणी' अशा इतर जातींचे लोकही आहेत. त्यांच्यावरही अत्याचार झालेच आहेत आणि त्यांनाही जिवाच्या भीतीने काश्मीर सोडून पळावेच लागले आहे. प्रत्यक्षात, 'पंडित' हा शब्द काश्मीरमध्ये 'हिंदू' या शब्दाचा समानार्थी शब्दच म्हणावा लागेल. दहशतवादामुळे हिंदूंना जसे काश्मीर खोरे सोडावे लागले तसेच अनेक शीख कुटुंबियांनाही सोडावे लागले हेही आपल्याला लक्षात घेतले पाहिजे.   

पण हे सत्य समजून न घेता, सिनेमात दाखवलेल्या सत्य घटनांना काही लोक जातीय रंग देत आहेत. "या चित्रपटात ब्राह्मणांवरील अत्याचारांचे विनाकारण उदात्तीकरण केले आहे", अशी मुक्ताफळे उधळणारेही काही आहेत. त्याही पुढे जाऊन, "ब्राह्मणांची जातच भेकड. आम्ही असतो तर शर्थीने लढलो असतो आणि शेजारचा देशही काबीज केला असता" अशा फुशारक्या मारणारेही अनेक आहेत. हे दोन्ही प्रकारचे लोक, त्यांच्या मनातल्या काळ्या रंगाच्या छटांचे दर्शन घडवत आहेत. 

काश्मिर खोऱ्यामध्ये काही शतकांपूर्वी, दहशतीच्या जोरावर मुस्लिमांनी हिंदूंचे धर्मांतर केले. धर्मांतर न करणाऱ्या हिंदूच्या हत्या केल्या. अशा प्रकारे हिंदूंना जीवाची भीती घालून भगव्या रंगाचे उच्चाटण करण्यात आले. तसाच प्रकार १९८८ सालापासून पुढे घडू लागला. त्या काळातले सत्य 'काश्मीर फाईल्स' हा सिनेमा आपल्यापुढे अत्यंत प्रभावीपणे मांडतो. त्यामुळे न्याय्यनिष्ठ आणि संवेदनशील वृत्तीच्या प्रत्येक व्यक्तीला मनापासून वाईट वाटते. 

परंतु, ते सत्य पाहिल्यावर भडकून जाऊन, "संपूर्ण देशातून हिरव्या रंगाचे पूर्णपणे उच्चाटण केले पाहिजे", अशी दुसऱ्या टोकाची भूमिका घेणारे महाभागदेखील आहेत. ही भूमिका देशहिताच्या दृष्टीने वाईट आहेच पण ती तर्कसंगतही नाही. कारण, आपल्या धर्मनिरपेक्ष देशात रक्तपाताचा लाल रंग वगळता, इतर कुठल्याही एका रंगाचे उच्चाटण करणे, हे आपले ध्येय असूच शकत नाही.

आपल्या राष्ट्रध्वजातील सर्व रंगांना एकत्र ठेवणे, आणि आपल्या देशाच्या खऱ्या शत्रूंना ओळखून त्यांना नेस्तनाबूत करणे, हेच ध्येय आपण सर्वांनी मनात ठेवले पाहिजे. 

होळीच्या आणि रंगपंचमीच्या हार्दिक शुभेच्छा!

मी तर घरीच असते!

अलीकडेच कुठल्याशा समारंभात एका मध्यमवयीन बाईंशी माझी कोणीतरी ओळख करून दिली. त्यांचा नवरा उच्च्पदस्थ अधिकारी होता. बोलताना सहजच  मी त्या बाईंना विचारले,

"तुम्ही काय करता?"

अगदी कसनुसं हसून त्या म्हणाल्या,

"तशी मी डबल ग्रॅज्युएट झालेली आहे. पण मी घरीच असते."

त्यांच्या चेहऱ्यावरचे भाव आणि बोलण्याचा सूर, त्यांच्यातला न्यूनगंड दर्शवत होते. त्या बाईंशी बोलत असतानाच मला सौ. सिन्हा आठवल्या. 

पंधरा-सोळा वर्षांपूर्वी आनंदचे पोस्टिंग दिल्लीला होते. मुलांना घेऊन मी पुण्यातच राहत होते. असिलताने, आमच्या मुलीने, नुकतेच भारताच्या ऍस्ट्रॉनॉमी ऑलिम्पियाड संघात स्थान मिळवून, आंतरराष्ट्रीय स्पर्धेत सुवर्णपदक जिंकले होते. गणित ऑलिम्पियाडच्या राष्ट्रीय शिबिरातही तिची निवड झालेली होती. ही सर्व माहिती आनंदबरोबर काम करणाऱ्या एका बिहारी सेनाधिकाऱ्याला समजली. त्याच्या ओळखीतल्या, श्री. सिन्हा या सनदी अधिकाऱ्याचा मुलगादेखील त्याच स्पर्धांसाठी तयारी करत होता. असिलताची यशोगाथा त्या सेनाधिकाऱ्याने सिन्हा कुटुंबियांना सांगितली असणार.

थोड्याच दिवसात मला सौ. सिन्हा यांचा दिल्लीहून फोन आला. "तुमच्या मुलीने या परीक्षांची तयारी कशी केली? कोणकोणती पुस्तके वापरली?" त्या फोनवर मला प्रश्न विचारू लागल्या. माझी उत्तरे त्या लिहून घेत होत्या. 

चार दिवसांनी परत सौ. सिन्हांचा मला फोन आला. त्या स्पर्धापरीक्षांची काही पुस्तके दिल्लीमध्ये उपलब्ध नसल्याने, ती पुण्यात विकत घेऊन, मी  त्यांना पार्सल करावीत अशी विनंती त्यांनी मला केली.  

मुलांना सुट्टी लागत असल्याने दोनच दिवसांनी, मी आणि मुले दिल्लीला जाणार होतो. त्यामुळे, पुस्तके सोबतच घेऊन येईन असे मी त्यांना सांगितले.

 

दिल्लीला पोहोचल्यानंतर मी सौ. सिन्हांना फोन केला. 

 

"स्वातीजी, क्या आप किताबें भिजवा सकती हैं? या फिर आप स्वयं लेकर हमारे घर आईए ना। उसी बहाने मिलना भी हो जाएगा। असलमें, मेरे घरमें कई बच्चे पढ रहें हैं, नहीं तो मैं स्वयं किताबे लेने आ जाती।" 

बाईंनी अत्यंत मृदू स्वरात मला सांगितले. 

"ही 'कई' बच्चेकंपनी कुठून आली?" हा प्रश्न मला पडला पण सौ. सिन्हांच्या मुलाचे मित्र त्याच्याबरोबर अभ्यास करत असतील असा विचार मी केला. ठरलेल्या वेळी मी त्यांच्या घरी गेले. दिल्लीतल्या रामकृष्णपुरम या भागात, सरकारी अधिकाऱ्यांच्या वसाहतीत त्यांचा खूप मोठ्ठा चार बेडरूमचा फ्लॅट होता. प्रशस्त दिवाणखान्याची अगदी साधी सजावट होती. चारही बेडरूम्सची दारे बंद होती. 

सिन्हा बाईंनी हसतमुखाने  माझे स्वागत केले. चहापानाबरोबर आमच्या गप्पा सुरु झाल्या. बोलण्या-बोलण्यात त्यांनी मला  सांगितले,

"मैं घरमेंही रहती हूँ। सब बच्चोंकी पढाई, खाना-पीना, किताबें, नोट्स सब मुझे देखना पड़ता है। कुछ बच्चों को मैं गणित सिखाती भी हूँ।"

उत्सुकतेपोटी, शेवटी मी त्यांना त्यांच्या "बच्चेकंपनीबद्दल" विचारलेच. 

"हमारा इकलौता बेटा है, जो हमारी बेडरूम में पढ रहा है। बाकी तीनों बेडरूम में दूसरे बच्चे पढ रहें हैं।"

सौ. सिन्हांनी मला पुढे सांगितले की, एका बेडरूममध्ये यूपीएस्सीची तयारी करणारे तीन तरुण, दुसऱ्या बेडरूममध्ये मेडिकलची तयारी करणारी दोन मुले, तर तिसऱ्या बेडरूममध्ये आय.आय.एम. च्या प्रवेशपरीक्षेची तयारी करणारी काही मुले होती.

"हा प्रकार तरी काय असेल?"  मी बुचकळ्यात पडले होते. 

माझा प्रश्नार्थक चेहरा पाहून सिन्हा बाईंनीच खुलासा केला. 

श्री. सिन्हा बिहारमधील अगदी गरीब कुटुंबात जन्मलेले, पण जात्याच हुशार होते. नोकरी करत-करत ते पदवीधर झाले आणि नंतर दिल्लीला आले. दहा-बारा बिहारी मुलांबरोबर ते एका खोलीत राहिले. अर्धवेळ नोकरी करून, स्वहस्ते जेवण शिजवून खात, कष्टाने अभ्यास करून श्री. सिन्हा पहिल्याच प्रयत्नात  यूपीएससी परीक्षा अव्वल दर्जाने उत्तीर्ण झाले आणि सनदी अधिकारी म्हणून दिल्लीतच रुजू झाले. 

सिन्हा पती-पत्नींनी लग्नानंतर, त्यांच्या नात्या-गोत्यातल्या, ओळखीपाळखीच्या अनेक हुशार मुलांना दिल्लीत आपल्या सरकारी निवासात ठेऊन घेतले. त्यांच्या घरीच राहून, अभ्यास करून अनेक मुले सनदी अधिकारी झाली, कित्येक मुले आयआयटी, आयआयएम मध्ये दाखल झाली.  

सिन्हा साहेब बढती मिळवत, उच्च पदांवर चढत गेले तरी सिन्हा पती-पत्नींनी त्यांचा शिरस्ता तसाच चालू ठेवला. पुढे-पुढे तर बिहारच्या खेड्यातील, अनेक अनोळखी होतकरू, हुशार विद्यार्थ्यांना हुडकून आणून त्यांनी आपल्या घरी ठेऊन शिकवले. 

मी अवाक झाले. आणि मग मला जाणवले, सिन्हा बाईंच्या, "मैं घरमेंही रहती हूँ।" या वाक्यामध्ये कमीपणाचा कुठेही लवलेश नव्हता, उलट खूप अभिमान होता. 

"मी घरीच असते" असे सांगताना स्त्रियांच्या बोलण्यातला कमीपणाचा भाव मला नेहमीच खटकतो. आपल्या आधीच्या पिढ्यांमधल्या बहुतांश बायका घरीच असायच्या.   

माझी आई सतत स्वयंपाकघरात आणि आल्या-गेल्यांचे आगत-स्वागत करण्यात व्यग्र असायची. माझ्या सासूबाई शिवणकाम, विणकाम, वाचन याबरोबरच घरात मुलांची शिकवणीही घ्यायच्या. माझी मोठी काकू तिच्या मोलकरणीच्या मुलांना इंग्रजी बोलायला शिकवायची. तसेच, माझ्या आत्या, मावशा आणि इतरही कितीतरी बायका घरीच असायच्या. सुस्थितीत असलेल्या या सगळ्या बायका, मुलांचे संगोपन, स्वयंपाक, घरची टापटीप अशा कितीतरी गोष्टी करायच्या. अनेक बायका, गृहउद्योग करून आपापल्या संसाराला हातभार लावताना आपण  बघतोच. 

"मी तर घरीच असते!" हे कमीपणाने सांगणाऱ्या स्त्रियांना मला नेहमीच सिन्हा बाईंचे उदाहरण सांगावेसे वाटते. तसेच हेच वाक्य, मोठ्या अभिमानाने उच्चारता येईल, असे काहीतरी  करा असे त्यांना सुचवावेसे वाटते.

वर्षातला एखादाच दिवस 'महिला दिन' म्हणून साजरा करण्याऐवजी, एकही महिला कधीही 'दीन' कशी होणार नाही, याचा विचार करणे मला अधिक महत्वाचे वाटते.    

 

 

रताळ्यांना कचऱ्यातच काढले पाहिजे!

या लेखाचे शीर्षक वाचून तुम्हाला जरा आश्चर्यच वाटले असेल. गावाकडच्या मराठी भाषेमध्ये 'रताळ्या' हा एक तुच्छतादर्शक शब्द आहे. साधारणपणे एखाद्या रेम्याडोक्याच्या व्यक्तीसाठी हा शब्द वापरला जातो. खेडयापाडयात, एखाद्या पुरुषाने तरुणींची छेडछाड केली तर, चिडून जाऊन, त्या पुरुषाला कधीकधी 'का रे, ए रताळ्या, तुला काही आई बहिणी नाहीत का?' असे मुली दटावतात. 

त्याचप्रमाणे, एखाद्याला कचऱ्यात काढणे, म्हणजे कस्पटासमान समजणे, या वाक्प्रचाराचा अर्थही अपमानास्पद असाच आहे.  

व्हॅट्सऍप आणि फेसबुकवर बागकामविषयक चर्चा व मार्गदर्शन करणाऱ्या काही ग्रुप्सची मी सदस्य आहे. "गच्चीवरील मातीविरहित बाग संस्था" हा फेसबुक ग्रुप मला आवडतो. या ग्रुपवरील सदस्यांच्या पोस्ट आणि त्यावर चाललेली चर्चा वाचून, मला बागकामाविषयी खूप चांगली माहिती मिळते.  

माझ्या गच्चीवरच्या बागेत, थर्माकोलच्या एका डब्यात लावलेली रताळी शिवरात्रीच्या निमित्ताने मी काढली. त्या रताळ्यांचे वजन सुमारे दीड किलो भरले. वजनकाट्यावर ठेवलेल्या त्या रताळ्यांचा फोटो मी काढला, आणि "आज एका थर्माकोलच्या डब्यातली रताळी काढली! मातीविरहित बागेतून आलेले पीक!" अशा शीर्षकाखाली तो फोटो,  "गच्चीवरील मातीविरहित बाग संस्था" या ग्रुपमध्ये टाकला. त्यावर अनेकजणांनी कौतुक केले व  मातीशिवाय रताळी कशी उगवली? असा प्रश्न मला विचारला. उत्तरादाखल मी खुलासा केला होता.   

 

लोकांनी फेकून दिलेल्या थर्माकोलच्या, पत्र्याच्या, व प्लॅस्टिकच्या डब्यांमधे रोपे लावून, आमच्या इमारतीवरच्या गच्चीमध्ये मी माझी बाग उभी केली आहे. तिथेच, प्लॅस्टिकच्या मोठमोठ्या कचराकुंड्या आणि थर्माकोलच्या डब्यांमध्ये मी कंपोस्ट तयार करते. त्या डब्यांमधे आणि कचराकुंड्यांमध्ये मी गांडुळे सोडलेली आहेत. त्यामुळे गांडूळखत व कंपोस्ट एकत्रच तयार होत असते. ते चाळल्यावर खाली जी खतमिश्रित माती मिळते त्यातच मी भाजी-पाला लावते. चाळणीत उरलेला चाळ एका मोठ्या थर्माकोलच्या डब्यात मी साठवते. 

साधारण दीड वर्षांपूर्वी, माझ्या आतोबांनी, त्यांच्या बागेतल्या रताळ्याच्या वेलाचा एक लांबलचक तुकडा मला दिला. ते रोप लावण्यासाठी एकही रिकामा डबा त्यावेळी माझ्याकडे नसल्यामुळे, वेलाचा तो तुकडा मी पाण्यात घालून ठेवला होता. काही दिवसातच त्याला पुष्कळशी मुळे फुटली. अखेर, त्या वेलाचे एक-दोन लहान तुकडे कापले आणि खताचा चाळ साठवलेल्या डब्यात खुपसून ठेवले. 

गंमत म्हणजे, ती रोपे तिथे रुजली. त्यानंतरही मी त्या डब्यात चाळ व पाणी घालतच राहिले. मागच्या वर्षी दोनवेळा रताळ्याचा वेल उपसून, त्याखाली लागलेली रताळी मी काढली होती. पण, गेल्या सात-आठ महिन्यांत मात्र मी रताळी काढली नव्हती. 

यावेळी आलेली ती सणसणीत रताळी बघून मला आनंद झालाच, पण  इतरांनीही कौतुक केल्यामुळे तो द्विगुणित झाला. रताळ्याचा वेल लावलेल्या डब्यात चाळ, म्हणजेच झाड-पाल्याचे मोठे-मोठे तुकडे, असल्यामुळे त्या डब्यात हवा खेळती राहिली होती . तसेच, गांडुळांच्या अविरत कार्यामुळे तेथे गांडूळखतही तयार होत राहिले होते. त्यामुळेच त्या रोपाला भरपूर पोषण मिळून जोरदार पीक आले असावे, असा निष्कर्ष  मी काढला .  

आतोबांकडून आणलेल्या त्या वेलाचे एक-दोन लहान तुकडे, शिरीष गोडबोले या माझ्या सोलापूरस्थित भावालाही दिले होते. महाशिवरात्रीच्या दिवशी, शिरीषने त्याच्याकडे उगवलेल्या रताळ्यांचा एक फोटो मला पाठवला. रताळ्यांचे आकारमान लक्षात यावे म्हणून त्याने त्या रताळ्यांच्या शेजारी एक बॉलपेन ठेवले होते. "डाव्या बाजूचे कचऱ्यातले, आणि उजव्या बाजूचे मातीतले" अशी तुलनात्मक टिप्पणी फोटोखाली त्याने लिहिली होती. कचऱ्यात उगवलेले ते धष्टपुष्ट रताळे बघून मी पटकन म्हणून गेले, "रताळ्यांना कचऱ्यातच काढले पाहिजे!"

एखादे पीक काढणे म्हणजेच एखादे पीक घेणे, असा एक अर्थ अभिप्रेत असतो. पण, "रताळ्या", आणि "कचऱ्यात काढणे" यांचा बोली भाषेतला अर्थ, आणि "रताळ्यांना कचऱ्यातच काढले पाहिजे!" या वाक्यामधे मला प्रत्यक्षात अभिप्रेत असलेला अर्थ, यांच्यामधला विरोधाभास लक्षात आल्याने मला खूपच मजा वाटली.

अचानकच झालेल्या या शाब्दिक कोटीमुळे, मायमराठीबद्दल अभिमानही माझ्या मनात दाटून आला. 

मराठी भाषेचे गुणगान 'मराठी राजभाषा दिनी'च झाले पाहिजे, असे काही नाही! हो ना ?  

'आया' आणि 'गया'

काल दि. २० फेब्रुवारी २०२२ च्या टाइम्स ऑफ इंडियामध्ये छापून आलेल्या एका बातमीने माझे लक्ष वेधून घेतले. पूर्व लंडनमधील, हॅकने या भागात, २६ किंग एडवर्ड रस्त्यावर असलेल्या 'The Ayah's Home' या इमारतीला 'Blue Plaque' मिळाल्याचे ते वृत्त होते. 

काही महत्त्वाच्या व्यक्तींचे भूतकाळात वास्तव्य असलेल्या इमारतींवरअशी 'Blue Plaque' किंवा निळ्या रंगाचा स्मृतिफलक लावण्याची पद्धत भारतातही आहे. पण, या 'The Ayah's Home' नावाच्या इमारतीला 'Blue Plaque' का मिळाली असावी? अशा कोण विशेष व्यक्ती त्या इमारतीमध्ये भूतकाळात वास्तव्यास होत्या? त्याबद्दल आणखी माहिती वाचल्यावर मला आश्चर्याचा धक्काच बसला. 

'गोरे साहेब' आणि त्यांच्या मड्डमांनी भारतात कमालीचे ऐषोआरामाचे आयुष्य व्यतीत केले. इंग्लंडमधल्या नोकरांच्या पगाराच्या एक अष्टमांश पगारात भारतीय नोकर मिळत असल्याने, एकेका गोऱ्या कुटुंबाच्या दिमतीला, भारतीय नोकर आणि मोलकरणींचा मोठा ताफाच असायचा. हे ब्रिटिश साहेब-मेमसाहेब, उन्हाळ्याच्या सुट्टीत, किंवा सेवानिवृत्त झाल्यावर, इंग्लंडला परतताना भारतीय मोलकरणी म्हणजेच 'आया' आपल्याबरोबर इंग्लंडला नेत असत. तिथे गेल्यावर, काही कारणाने त्यांची सेवा नको असल्यास, ते दुसऱ्या एखाद्या गोऱ्या अधिकाऱ्याकडे त्यांना काम मिळवून देत, किंवा भारतात परत पाठवत असत. पण मोलकरणींना नीट न वागवणाऱ्या काही महाभागांनी त्या 'आयां'ना अगदी पगारही न देता, रस्त्यावर सोडून दिले होते. अशा अशिक्षित, निर्धन 'आयां'ना, अक्षरशः भीक मागून परतीच्या प्रवासासाठी पैसे जमा करावे लागत. कुठल्यातरी गलिच्छ वस्तीमध्ये, एकाच खोलीत अनेक 'आया' दाटीवाटीने राहून,  कसेबसे दिवस कंठत असत. 

इग्लंडमधील काही महिला सामाजिक कार्यकर्त्यांना, या 'आयां'च्या सामाजिक स्वाथ्याची समस्या लक्षात आली. अशा 'आयां'च्या आसऱ्यासाठी जागा मिळवण्याकरता काही संस्थांनी पुढाकार घेतला. प्रथम १८९१ साली, एलगेड  ईस्ट लंडन मधील, ६ ज्युरी स्ट्रीट वरच्या एका घराचा ताबा लंडन सिटी मिशनने घेतला व तिथे 'The Ayah's Home' चालू केले. सन १९०० साली, पूर्व लंडनमधील, हॅकने नावाच्या भागात, २६ किंग्ज एडवर्ड रोड वर, तीस खोल्यांच्या एका प्रशस्त वास्तूत 'The Ayah's Home' हलवले गेले. निष्कांचन अवस्थेत मालकांनी सोडून दिलेल्या, परतीच्या प्रवासाची वाट बघत थांबलेल्या, किंवा किंवा प्रकृती अस्वास्थ्यामुळे प्रवासच  करू शकत नसलेल्या, अशा अनेक भारतीय, चिनी, मलेशियन 'आयां'ना 'The Ayah's Home' ने आसरा दिला.

ज्या परकीय 'आयां'नी ब्रिटिशांची मुले-बाळे आत्मीयतेने सांभाळली त्यांच्या सेवेची सन्मानपूर्वक आठवण राहावी यासाठी, 'The Ayah's Home' ला 'Blue Plaque' प्रदान करण्यात आला. मला याचे खूप अप्रूप वाटले, आणि माझ्या वडिलांकडून अनेक वेळा ऐकलेल्या एका गोष्टीची प्रकर्षाने आठवण झाली.   

माझी पणजी, म्हणजे माझ्या वडिलांच्या वडिलांची आई,  कै. सौ. लक्ष्मीबाई नारायण गोडबोले, यांना वयाच्या चाळीशीतच, १९२७ साली,  अर्धांगवायूचा झटका आला. त्यानंतरची सतरा वर्षे, म्हणजे, १९४४ साली मृत्यू पावेपर्यंत  ती अंथरुणाला खिळलेली होती. तिच्या सेवेला गया नावाची एक मोलकरीण ठेवलेली होती. माझ्या पणजीचे मलमूत्राने खराब झालेले कपडे बदलणे, तिला अंघोळ घालणे, जेवण भरवणे अशी सगळी सेवा, गयाबाईने अत्यंत मायेने केली.

पणजीच्या निधनानंतरही, सुमारे १९५२ सालापर्यंत, गयाबाई माझ्या माहेरीच पगारी मोलकरीण म्हणून काम करीत राहिली. त्यानंतर मात्र तिला अंधत्व आल्यामुळे, आमचे काम सोडून ती आपल्या गावी, म्हणजे टेंभुर्णीला वास्तव्यास गेली. १९५८ सालापर्यंत, आमच्या कुटुंबियांना  भेटायला ती अधून-मधून येत असल्याचे वडील सांगतात.  

माझे पणजोबा, कै. नारायण रामचंद्र गोडबोले यांनी,  १९५३ साली आपले मृत्युपत्र केले. त्यांच्या पत्नीच्या अखेरच्या काळात गयाबाईने केलेल्या सेवेबाबत त्यांनी त्या मृत्युपत्रात कृतज्ञता व्यक्त केली होती.  तसेच, तिने केलेल्या सेवेच्या सन्मानार्थ, गयाबाईला दोनशे रुपये बक्षीस द्यावेत, अशी इच्छा त्यांनी लिहून ठेवली होती. 

पणजोबांच्या मृत्यूनंतर, माझ्या वडिलांच्या काकांनी, टेंभुर्णीला जाऊन, ती रक्कम गयाबाईंना देऊ केली. पुढील काळात, गयाबाईंच्या टेंभूर्णीच्या राहत्या जागेवर अतिक्रमण झाल्याचे समजताच, ते हटवण्यासाठी माझ्या वडिलांनी न्यायालयात दावा लढवून, गयाबाईला तिच्या जागेचा ताबा मिळवून दिला. 

आजदेखील सोलापूर-पुणे प्रवासात, टेंभुर्णी गाव जवळ आले की, गयाबाईची आठवण काढून तिचा कृतज्ञतापूर्वक उल्लेख माझे वडील हमखास करतात. गयाबाईंने केलेल्या सेवेची आठवण माझ्या कुटुंबियांनी जागृत ठेवली याचा मला रास्त अभिमान वाटतो. 

प्रसन्न रूप चित्ती राहो...

लतादीदी आज या जगात राहिल्या नाहीत हे क्लेशदायक सत्य आपल्याला स्वीकारावे लागणार आहे. पण त्यांच्या स्वर्गीय आवाजाच्या रूपाने त्या अजरामर राहणार आहेत, हेही आपल्याला माहिती आहे.

लतादीदींच्या मृत्यूनंतर वर्तमानपत्रातून, आणि सोशल मीडियावर त्यांच्या  संगीत कारकिर्दीची समग्र माहिती देणारे, आठवणी जागवणारे, अनेक लेख, सुरेल गाण्यांच्या ध्वनिफिती आणि चित्रफिती आल्या. मी बरेचसे लेख समरसून वाचले, ध्वनिफिती आणि चित्रफिती कानात आणि डोळ्यांत प्राण आणून ऐकल्या. एकीकडे माझे मन हेलावत होते तर दुसरीकडे त्या स्वरसम्राज्ञीचे सूर ऐकून माझा ऊर अभिमानाने भरून येत होता.  

त्यानंतर गेल्या दोन दिवसांत, टेलिव्हिजनवर मी लतादीदींच्या अनेक मुलाखती आणि त्यांच्यावरचे काही  कार्यक्रम पाहिले. त्यांच्या मुलाखतीत त्यांनी स्वतः सांगितलेल्या अनेक गोष्टी माझ्या मनाला स्पर्श करून गेल्या. लतादीदींच्या वयाच्या तेराव्या वर्षी त्यांचे वडील वारले. तरीही त्या अनाथ झाल्या असे त्यांना वाटले नाही, असे त्या सांगतात. स्वकर्तृत्वावर त्यांचा किती विश्वास होता हे त्यातून कळते. वयाची नव्वदी ओलांडल्यावरही त्यांची बुद्धी आणि स्मरणशक्ती तल्लख होती, आवाज सुरेल होता, आणि त्या नर्म हास्यविनोद करत बोलत असत, हे प्रकर्षाने जाणवते.  

काहीं लोकांनी मात्र अतिउत्साहाच्या भरांत लतादीदींच्या शेवटच्या दिवसातले, गलितगात्र अवस्थेतले, दोन-तीन व्हिडीओ व्हॉटसऍप आणि फेसबूकवर टाकले. ते व्हिडीओ मला बघवले तर नाहीतच, पण ज्या लोकांनी ते व्हिडीओ आवर्जून शेअर केले त्या लोकांबद्दल किंवा त्या मनोवृत्तीबद्दलचा  माझा संताप उसळून आला. 

एखादी महत्वाची व्यक्ती अजून जिवंत पण अत्यवस्थ असताना, "एक्सक्लुझिव्ह ब्रेकिंग न्यूज" देण्याच्या धडपडीत, आणि जणू काही एखादी आनंदाची बातमी सांगतोय अशा आवेशात, त्या व्यक्तीला मृत घोषित करणाऱ्या चॅनेल्सवाल्यांमध्येही तीच मनोवृत्ती मला दिसते. 

लतादीदी वयोवृद्ध होत्या आणि मृत्यूपूर्वी काही काळ त्या आजारी होत्या. साहजिकच, त्या अगदीच कृश आणि अशक्त झाल्या असणार. त्यांचे ते विकलांग रूप बघून कोणाला काय मिळणार? पण तरीही काहीजणांना ते बघावेसे आणि इतरांनाही आवर्जून दाखवावेसे का वाटले असेल? या प्रश्नांची उत्तरे मला सहजी मिळाली नाहीत, पण माझ्या दिवंगत आईबद्दलची एक क्लेशदायक आठवण माझ्या मनांत  जागृत झाली.  

माझी आई अतिशय कामसू होती. वयाची सत्तरी ओलांडल्यानंतरही, नव्वदी पार केलेल्या आपल्या सासूची, म्हणजे माझ्या आजीची सेवा-शुश्रुषा केली. आमच्या घरी खूप येणे जाणे असले तरी ते भले-मोठे घर स्वतः ऐंशी वर्षांची होईपर्यंत, हौसेने सांभाळले. तोपर्यंत तिने अनेक जणांना हरतऱ्हेची मदतही केली. त्यानंतर मात्र हळूहळू तिची तब्येत ढासळू लागली. वयाच्या त्र्याऐंशीव्या वर्षी ती एकदा मृत्यूच्या दारी जाऊन परत आली. पण काही महिन्यातच, पुन्हा अत्यवस्थ होऊन शेवटी तिचा मृत्यू झाला. आईच्या त्या शेवटच्या काळात मला अशाच काही लोकांच्या अविचारी मनोवृत्तीचे दर्शन झाले. 

आईला जंतुसंसर्ग होऊ नये म्हणून, आम्हा कुटुंबीयांपैकी कुणा एकानेच तिच्यासोबत थांबावे असे डॉक्टरांनी निक्षून सांगितले होते. कदाचित ती काही दिवसांचीच सोबती होती, हे आम्हाला दिसत होते. म्हणूनच, कमीतकमी लोकांनी तिच्याजवळ जावे यासाठी आम्ही दक्ष  होतो. पण काही आप्तस्वकीय 'बघ्या' लोकांनी हॉस्पिटलमध्ये येऊन, "आम्हाला एकदातरी आत जाऊन त्यांना बघून येऊ दे ना", असा आग्रहच  धरला. रुग्णाच्या शुश्रुषेमध्ये आवश्यक असणारी मदत करायला मात्र असले 'बघे' लोक फारसे उत्सुक नसतात, हेही त्यावेळी जाणवले. नाकातोंडात नळ्या घातलेल्या अवस्थेत, मृत्युशय्येवर पडलेल्या, बेशुद्धावस्थेतील रुग्णाला बघण्यात त्यांना का रस असतो? हे मला अजूनही कळलेले नाही. आपण आजारी व्यक्तींच्या नातलगांच्या भावना दुखावत आहोत, याचीही जाणीव अशा लोकांना नसते. 

बालरोतज्ज्ञ म्हणून काम करतानाही मला असाच अनुभव येतो. नवजात अतिदक्षता विभागांत अत्यवस्थ झालेल्या बाळांना वाचवण्यासाठी आम्ही धडपडत असतो. कुठल्याही बाळाला जंतुसंसर्ग होऊ नये यासाठी आम्ही बरीच काळजी घेत असतो. अशावेळी बाळाचे काका, आत्या, मामा, मावश्या, किंवा इतर अनेक नातेवाईक अतिदक्षता  विभागाच्या बाहेर येत राहतात. "आम्हाला फक्त  एकदा बाळाला बघून येऊ दे, आम्ही एकेक करून बघून येतो " असा धोशा सतत आमच्या मागे लावतात. आम्ही कितीही शांतपणे समजावून सांगायचा प्रयत्न केला तरीही हे लोक हुज्जत घालतच बसतात. या लोकांमध्येही मला तोच अविचारीपणा दिसतो. 

रस्त्यावर अपघात होताच, रक्तबंबाळ झालेल्या अपघातग्रस्त व्यक्तींना मदत करण्याऐवजी त्यांचे फोटो किंवा व्हिडीओ काढत बसणारे महाभागही असतातच की! अनेक "बघे" आसपास असूनही,  वेळच्यावेळी  वैद्यकीय मदत न मिळाल्यामुळे अपघातग्रस्तांना प्राण गमवावा लागतो, असेही बऱ्याच वेळा घडते. अशा बातम्या वाचल्या किंवा ऐकल्या की, या अविचारी लोकांबद्दल माझ्या डोक्यात  तिडीक जाते. 

"ब्रेकिंग न्यूज" च्या स्पर्धेपोटी, एखाद्या व्यक्तीला अकालीच मृत घोषित करणाऱ्यांमधे, किंवा अत्यवस्थ व्यक्तीला "बघायला" आयसीयूमध्ये जाण्याची धडपड करणाऱ्यांमधे, किंवा लतादीदींसारख्या महान व्यक्तीचा विकलांग अवस्थेतील व्हिडीओ टाकणाऱ्यांमधे, जवळजवळ विकृतीकडे झुकणाऱ्या अविचाराचा एक समान दुवा मला दिसतो आणि माझे मन उद्विग्न होते. 

लहानपणीच कौटुंबिक जबाबदारी खंबीरपणे  पेलणाऱ्या, अत्यंत कसोशीने प्रयत्न करून आपल्या सुरांमध्ये आणि शब्दोच्चारांमध्ये अचूकपणा आणणाऱ्या, आपल्या असामान्य प्रतिभेच्या व मेहनतीच्या जोरावर सिनेसृष्टीत अढळपद मिळवणाऱ्या, महान समाजकार्य करणाऱ्या, असीम देशभक्ती उराशी जपणाऱ्या, त्या पहाडासारख्या कणखर आणि उत्तुंग व्यक्तिमत्वाचे प्रसन्न रूपच फक्त मनांत  साठवावे आणि डोळ्यांसमोर आणावे असे मला प्रकर्षाने वाटते. 

लतादीदींना भावपूर्ण श्रद्धांजली !

असुनी गृहिणी, तू चक्रपाणि!

आजच्या इंडियन एक्स्प्रेस मध्ये पहिल्या पानावरच आलेली एक बातमी वाचून मनात विचारचक्र चालू झाले. 

पुण्यातील वीस-बावीस महिला, त्यांच्या मुला-बाळांना घेऊन, मोराची चिंचोळी गावाला सहलीसाठी गेल्या होत्या. चालत्या बसमध्ये, चालकाला अचानकच अस्वस्थ वाटू लागले, त्याला फिट आली आणि तो खाली कोसळला. त्याचे हातपाय वाकडे झाले होते आणि त्याच्या तोंडातून विचित्र आवाज निघत होता. अशावेळी त्या बसमध्ये प्रवास करणाऱ्या महिला व लहान मुले पार घाबरून गेली आणि प्रचंड आरडाओरडा व रडारडी चालू झाली. पण या महिलांमध्ये  योगिता सातव नावाची एक धीरोदात्त महिला होती. योगिताताईंनी मिनीबसच्या स्टियरिंगचा ताबा घेतला आणि त्यांनी ती बस चालवत, त्या चालकाला लवकरात लवकर शिक्रापूरच्या रुग्णालयात पोंहोचवले. योगिता सातव याना चारचाकी गाडी चालवता येत होती. पण ऐनवेळी मिनीबस चालवण्यास त्या घाबरल्या नाहीत आणि सर्व प्रवाशाना सुखरूप घरी आणले, हे विशेष. ही  बातमी वाचल्यानंतर मी यू-ट्यूबवरची योगिता सातव यांची मुलाखत ऐकली आणि कौतुकाने माझा ऊर भरून आला. प्रत्येक स्त्रीला दुचाकी व चारचाकी येणे किती आवश्यक आहे हे पुन्हा जाणवले. 

खरंतर मागच्याच महिन्यात महिला चालकांबाबत काहीतरी छानसा लेख लिहावा असा प्रसंग आला होता. पण  एखादा विचार कृतीत आणण्याबाबत आपण चालढकल करत राहतो. तसेच काहीसे माझे झाले. मागच्या महिन्यात आम्ही अमृतसरला जाणार होतो. त्यावेळी पुणे विमानतळावर जाण्यासाठी मी माझ्या मोबाईलमधून उबर टॅक्सी मागवली. चालक कुठे पोहोचला आहे हे फोनमध्ये मी बघत असताना मला समजले की त्या टॅक्सीची चालक एक महिला आहे. मी, आनंद आणि माझे वडील महिला चालक असलेल्या टॅक्सीमध्ये प्रथमच बसणार होतो. हा अनुभव कसा असेल? याचे मला कमालीचे कुतूहल वाटले होते. थोड्यच वेळात ती महिला, अगदी सफाईने टॅक्सी चालवत आमच्याजवळ पोहोचली. अर्थातच त्या बाईंशी गप्पा मारण्याचा मोह आवरला नाही. 

अगदीनम्रपणे आणि मृदू आवाजात बोलणाऱ्या, साधे पण स्वच्छ कपडे परिधान केलेल्या व चेहऱ्यावर अगदी सात्विक भाव असलेल्या त्या चाळिशीच्या महिला चालक बाईंचे नाव होते 'सौ. सुनीता काळे'. सुनीताला लहानपणापासूनच कार चालवायची इच्छा असल्याने, तिच्या तरुणपणातच, कदाचित माहेरीच ती कार चालवायला शिकली होती. मुले मोठी झाल्यावर नुसते घरी बसून काय करायचे? या विचाराने तिने आपली ती आवड अर्थार्जनासाठी वापरायचे असे ठरवले. मारुती सेलेरिओ ही गाडी तिने कर्ज काढून विकत घेतली. प्रथमतः काही दिवस तिने तिची टॅक्सी कंपन्यांच्या नोकरदारांसाठी चालवली. नंतर उबरने महिला चालक घ्यायला सुरु केल्यावर, ती उबरसाठी तिची टॅक्सी चालवू लागली.

सुनिताकडून काही गमतीदार किस्सेही ऐकायला मिळाले. स्त्री चालक आहे हे बघितल्यावर काही पुरुष प्रवासी कसे साशंक होतात, हे तिने सांगितले. काहीजण ट्रिपच रद्द करून टाकतात. एका पुरुष प्रवाशाने, टॅक्सीत बसल्यावर तिला, "'तुला येईल ना? का मी चालवू गाडी?" असेही विचारले होते, हे सुनीताने आम्हाला हसत-हसत सांगितले. 

सकाळी दहा ते संध्याकाळी सहा वाजेपर्यंत सुनीता उबरसाठी टॅक्सी चालवते. सकाळी दहाच्या आधी दोन-तीन महिलांना चारचाकी चालवायला शिकवते. 'आत्मनिर्भर' सुनीताने स्वकमाईतून टॅक्सीसाठी घेतलेले कर्ज तर फेडत आणले आहेच. शिवाय कर्जाचा हप्ता गेल्यानंतरही महिना चाळीस-पन्नास हजार शिलकी पडत आहेत. लॉकडाऊनच्या काळात या कमाईमुळे, त्यांच्या कुटुंबाला आर्थिक चणचण भासली नाही हे विशेष. सुनीताने तिच्या तरुण मुलीलाही गाडी शिकवली आहे. सुनीताचे पती चारचाकी चालवत नसल्याने,  कौटुंबिक सहलींसाठी कुठेही बाहेरगावी गेले तरी गाडी सुनीताच चालवते. सुनीता सोलापूर जिल्ह्याची माहेरवाशीण आहे हे कळल्यावर, मनाने अजूनही 'सोलापूरकरच' असलेल्या आम्हा तिघांनाही खूपचआनंद वाटला.  

अमृतसरहून पुण्याला परतताना आमचे विमान चालवणारी मुख्य वैमानिक एक महिला आहे हे कळल्यावर, मला महिलांच्या क्षमतेबद्दल कमालीचा अभिमान वाटला होता. अशावेळी काही पुरुष प्रवाशांना,' ही बाई कितपत सक्षम असेल? असे निश्चित वाटले असेल. पण ,"बाई तू उठ आणि तुझ्याऐवजी मी विमान उडवतो" असे सांगायला ते स्वतः सक्षम नसल्याने, संपूर्ण प्रवासात जीव मुठीत धरून बसले असतील अशी कल्पना करून मी मनोमन हसले होते. आज प्रवासी विमाने चालवणाऱ्या कितीतरी महिला वैमानिक आहेत. त्यांशिवाय अनेक महिला सशस्त्र सेनादलातली मालवाहू आणि लढाऊ विमानेही चालवत आहेत, हे विशेष.     

योगिता सातव यांना त्यांच्या वडिलांनी आणि काकांनी गाडी चालवायला शिकवली होती. त्यांच्या मुलाखतीत, त्यांनी आपल्या वडील आणि काकांच्या प्रति आभार व्यक्त केलेले ऐकून माझे मन पंचेचाळीस  वर्षे मागे गेले. १९८५-८६ साली मी विशीतली तरुणी होते. नुकतीच डॉक्टर झाले होते. त्यावेळी माझ्या वडिलांनी नवीनच बाजारात आलेली मारुती-८०० ही गाडी विकत घेतली होती. माझ्या हातात त्या नव्या कोऱ्या गाडीचे चक्र देऊन मला त्यांनी ती गाडी शिकवली. पण जवळजवळ पाठोपाठच माझे लग्न झाले. पुढे मला दोन मुले झाली, मुले लहान असतानाच मी माझे एम डी पूर्ण केले. याकाळात आमच्याकडे फक्त एक दुचाकी होती. त्यामुळे गाडी शिकले असले तरीही मला गाडी चालवायचा सराव करायला मिळाला नव्हता.  

पुढे १९९३ साली आम्ही नवीकोरी मारुती व्हॅन विकत घेतली. प्रत्यक्षांत ती व्हॅन घरी आली तेव्हा पेढे घेऊन मी शेजारणीकडे गेले. तिने मला विचारले,

"तुला चारचाकी चालवायला येते का गं ?"

"हो. येते ना. मला वडिलांनी गाडी शिकवलेली आहे. पण गेल्या चार-पाच वर्षांत सराव राहिलेला नाही. आता आमची  नवीन मारुती व्हॅन आली आहे ती चालवेन" असे  उत्साहाने मी तिला सांगितले. 

तिने मला हलक्या आवाजात, एक 'मौलिक' सल्ला दिला, "हे बघ, शहाणी असशील तर गाडी चालवायला लागू नकोस. ही नवरेमंडळी फार चतुर असतात. एकदा का तू गाडी चालवते आहेस हे तुझ्या नवऱ्याला कळले की सगळी बाहेरची कामे तो तुझ्यावर टाकायला सुरु करेल. घरकाम तर आपल्या पाचवीला पुजलेले आहे. ते काही कधी सुटणार नाही. वर बाहेरची सगळी कामेही तुझ्याच गळ्यात पडतील. "

त्यावेळी तिचा तो विचार मला पटला नाही आणि आजही पटत नाही. गेली कित्येक वर्षे मी गाडी चालवते आहे. १९९५ साली पुण्यात राहायला आल्यानंतर माझे सगळे आयुष्यच गाडीच्या चाकावर चालत असल्यासारखे मला वाटते आहे. पण मला चारचाकी चालवायला येत असल्यामुळे, कित्येकदा मी अनेक अत्यवस्थ नवजात बालकांना, त्यांच्या पालकांसह माझ्या गाडीत घालून वेळच्यावेळी नवजात अतिदक्षता विभागात पोहोचवून त्यांचे प्राण वाचवलेले आहेत. मला आणि आनंदला कोविड झाला होता. मी आजारी असतानासुद्धा आनंदला हॉस्पिटलमध्ये ऍडमिट करण्याचे आणि त्याला डिस्चार्ज  मिळाल्यावर त्याला घरी घेऊन येण्याचे काम मी केले, या गोष्टीचा मला अभिमान आहे. प्रत्येक स्त्रीला दुचाकी आणि चारचाकी यायलाच हवी असे माझे मत आहे. 

योगिता सातव यांच्या समयसूचकतेसाठी आणि त्यांनी दाखवलेल्या धैर्यासाठी त्यांचे मनःपूर्वक अभिनंदन. सुनीता काळे आणि तिच्यासारख्या अनेक 'चक्रधर' महिला चालकांनाही माझा सलाम!        

एकदा मी अमेरिकेला गेलेले असताना मला अशाच एका महिला चालकाचा आलेला अनुभव मी पुन्हा कधीतरी सांगेन... 

८. रामेश्वराचा रसास्वाद आणि शंखनाद !

रामेश्वरच्या सहलीबद्दल एक सविस्तर लेखमाला लिहून झाली असली तरीही अगदी छोट्या-छोट्या काही गोष्टी आणि प्रसंगांबद्दल लिहायचे राहूनच गेले होते. त्याची रुखरुख मनाला लागून असल्यामुळे ते लिहूनच काढावे असे मी ठरवले. 

सहलीला जायच्या आधी, एखादे यूट्यूब चॅनेल बघून किंवा विशिष्ट लेख वाचून, मी हे बघून ठेवलेले असते की, आपण जातोय त्या-त्या शहरात, 'कुठली ठिकाणे पाहायची?  तसेच तिथे काय विशेष खाद्यपदार्थ मिळतात?' आणि त्यापैकी आपण काय, कुठे आणि कधी खायचे हेही शक्यतो मी आधीच ठरवून ठेवलेले असते. मदुराई आणि रामेश्वरला जाण्यापूर्वी मात्र या गोष्टींचा मी विचारच केला नव्हता. गेल्या पाच वर्षांमध्ये, माझी आई वारंवार आजारी पडत असल्याने आणि तिच्या मृत्यूनंतर कोरोनाकाळातील लॉकडाऊनमुळे, मी कुठल्याही सहलीला जाऊ शकले नव्हते. त्यामुळे रामेश्वरला निघताना, आपण कुठेतरी बाहेर प्रवासाला निघतो आहोत, या गोष्टीचे समाधान इतके होते की कोणत्याही नियोजनाचा विचारच माझ्या मनात आला नव्हता. 

मदुराई-रामेश्वरला मिळणाऱ्या विशेष खाद्यपदार्थांबाबत मी आधी माहिती गोळा केलेली नसली तरी, तिथे गेल्यावर वेगळ्या दिसणाऱ्या खाद्यपदार्थांवर माझे चटकन लक्ष जात होतेच. तिथल्या टपऱ्यावर टांगलेली, लाल रंगाच्या सालीची केळी मी खाऊन बघितली. तिथल्या शहाळ्याच्या गाड्यांवर, आपल्याकडे मिळतात तशी हिरव्या रंगाची शहाळी होती. त्याचबरोबर, हळदीच्या रंगाची, पिवळीधमक्क शहाळीही होती. त्या पिवळ्या शहाळ्यांचे पाणी हिरव्या शहाळ्यांच्या पाण्यापेक्षा फार काही वेगळे नव्हते. एका शहाळ्याच्या गाडीच्या शेजारी, एक मनुष्य एक "एलनीर सरबत" तयार करून विकत होता. भिजवलेले तुळशीचे बी, नन्नारी सिरप, शहाळ्याच्या कोवळ्या मलईचे तुकडे आणि बदाम पिसिन (बदामाच्या झाडाचा डिंक), हे सगळे नारळाच्या पाण्यामध्ये घालून तो ते पेय बनवत होता. शिरीषच्या आग्रहाखातर मी ते पेय पिऊन बघितले, पण मला विशेष आवडले नाही. मदुराईचा फेमस "जिल जिल जिगरथंडा" (स्थानिक उच्चार "जिगरदंडा"), जिव्हेला आणि जीवाला शांती देऊन गेला. 'थेनाई कुरुथु' नावाच्या, नारळाच्या झाडाच्या आतल्या कोवळ्या बुंध्याच्या चकत्या मी खाऊन बघितल्या. त्या वेगळ्याच चवीच्या चकत्या मात्र मला फार आवडल्या. मदुराईच्या रस्त्यांवरच्या हातगाड्यांवर नारळाचे कोवळे खोड घेऊन उभे असलेले विक्रेते ठिकठिकाणी दिसतात. कोकणपट्टीत किंवा गोव्यामध्ये, इतकी नारळाची झाडे असूनही, तिथे या चकत्या का मिळत नाहीत? याचे मला नवल वाटले. 

आम्ही १७ ऑक्टोबरला दुपारी रामेश्वर दर्शनासाठी गेलो असता, आमच्या पर्सेस, चपला आणि मोबाईल, आम्हाला देवळाबाहेरच्या दुकानातच ठेवावे लागले होते. त्यामुळे, १८ ऑक्टोबरच्या पहाटे, मी आणि माझी वहिनी प्राची, 'स्फटिक लिंग' दर्शनासाठी रामेश्वराच्या देवळाकडे निघालो तेंव्हा आम्ही आमच्या पर्सेस घेतल्याच नव्हत्या. टॅक्सीचालकाने आम्हाला देवळाच्या पश्चिमद्वाराजवळ सोडले. चपला टॅक्सीत ठेवून, आम्ही दोघी देवळाच्या पूर्वद्वारापर्यंत अनवाणी चालत गेलो. दोघीत मिळून एक मोबाईल मात्र आम्ही बरोबर ठेवला होता. देवळात जाण्यापूर्वी मोबाईल दुकानातील लॉकरमध्ये ठेवायचा आणि दर्शन करून बाहेर पडल्यावर, मोबाईलवरून टॅक्सीचालकाला फोन करून बोलावून घ्यायचे, असे आम्ही ठरवले होते. दर्शनासाठी प्रत्येकी दोनशे रुपयांचे तिकीट काढायचे होते. त्यासाठीचे चारशे रुपये आणि वर काही लागलेच तर थोडेसे पैसे असावेत, अशा विचाराने आम्ही आमच्याजवळ शंभर रुपयांच्या एकूण फक्त पाचच नोटा ठेवल्या होत्या.  

पूर्वद्वाराजवळ पोहोचताच, एका दुकानाच्या लॉकरमध्ये फोन ठेवायला मी गेले. दुकानदाराने फोन ठेवण्यासाठी १० रुपये मागितले. माझ्याकडे किंवा त्याच्याकडेही शंभराचे सुटे नव्हते. आत्ता फोन आणि १०० रुपये ठेऊन जा आणि परत जाताना फोन आणि ९० रुपये घेऊन जा, असा आग्रह त्या दुकानदाराने धरला. "अहो, तुमच्याकडे माझा फोन आहेच. मी दर्शन घेऊन आल्यावर तुम्हाला दहा रुपये देते आणि माझा फोन घेऊन जाते", असे माझे म्हणणे होते. पण तो दुकानदार काही केल्या ऐकेना. बरं, तो मोबाईल आणि शंभर रुपये ठेऊन घेतल्याची पावतीही द्यायला तयार नव्हता. आजूबाजूची सगळी दुकाने बंद होती. आता काय करावे? हा माझ्यापुढे प्रश्न होता. तेव्हड्यात आणखी एक दुकानदार त्याचे दुकान उघडत असल्याचे मला दिसले. मी त्यांना फोन ठेऊन घेण्याची विनंती केली. त्याने कुठलेही आढेवेढे न घेता माझा फोन ठेऊन घेतला. त्याच्याकडच्या पावती पुस्तकात कार्बन पेपर ठेऊन, माझा फोन नंबर आणि नाव लिहून घेऊन, रीतसर पावती दिली. "दर्शन झाल्यावर दहा रुपये देऊन फोन घेऊन जा" असे त्याने मला सांगितले. 

'स्फटिक लिंग' दर्शन झाल्यावर मी फोन घ्यायला गेले. आता आमच्याकडे १०० रुपयाची एकच नोट राहिली होती. पुन्हा सुट्या पैशाचा प्रश्न होताच. दुकानदाराकडेही सुटे ९० रुपये नव्हते. मी त्याला सुचवले, "तुम्ही आत्ता हे १०० रुपये ठेऊन घ्या, संध्याकाळी अभिषेकाच्या निमित्ताने मी देवळात येणारच आहे, त्यावेळेस मला ९० रुपये परत करा" मात्र त्याने १०० रुपयाची नोट ठेऊन घेण्यास नकार दिला, आणि माझा फोनही मला परत दिला. "संध्याकाळी याल तेव्हा माझे दहा रुपये देऊन जा" इतकेच तो म्हणाला आणि आपल्या कामाला लागला. 

संध्याकाळी अभिषेक करण्यासाठी आम्ही दोघी पुन्हा देवळात गेलो. आमची टॅक्सी पश्चिमद्वारापाशी असली तरी, अभिषेक झाल्यावर पूर्वद्वारातून बाहेर पडून त्या दुकानदाराचे दहा रुपये आम्ही चुकते केले. न राहवून मी त्या दुकानदाराला प्रश्न केला, "मी तुमचे पैसे बुडवेन, ही भीती तुम्हाला वाटली नाही का?  तुमचे पैसे बुडू नयेत म्हणून तुम्ही मला दुकानातील इतर काही वस्तू घेण्याचा आग्रह कसा काय केला नाहीत?" 

त्या दुकानदाराने दिलेले उत्तर अतिशय मार्मिक होते. "तुम्ही माझे पैसे दिले नसते तरीही, तुमचा मोबाईल ठेऊन घेऊन, देवदर्शन करण्यासाठी मी तुम्हाला मदत केल्याचे पुण्य मला मिळणारच होते ना? मोबाईल ठेऊन घेण्या बद्दलचे दहा रुपये मिळावेत, यासाठी तुम्हाला माझ्या दुकानातली एखादी वस्तू घ्यायला लावणे अयोग्य झाले असते. मी तसे केले असते तर मला पाप लागले असते ना?" त्या दुकानदाराच्या प्रगल्भ विचारसरणीचे मला प्रचंड कौतुक वाटले. देवाच्या व्दारापाशी दुकानदारी करत असलेल्या त्या दोन दुकानदारांच्या विचारसरणीतील विरोधभासही मला प्रकर्षाने जाणवला. 

मदुराईमध्ये मीनाक्षी मंदिराच्या बाहेर, एका फिरत्या विक्रेत्याने शिरीषचा पिच्छा पुरवला होता. तो माणूस मीनाक्षीअम्मनच्या चित्रांची पदके असलेल्या सोनेरी चेन्स विकत होता. शिरीषने त्याच्याकडून बऱ्याच चेन्स विकत घेतलेल्या पाहून मला आश्चर्य वाटले. इतक्या दूर यात्रेला आलोच आहे तर नातेवाईक, मित्रमंडळी, नोकरचाकरांसाठी छोटेसे काहीतरी घेऊन जावे, अशा विचाराने त्या चेन्स घेतल्याचे त्याने मला सांगितले. मला त्याची कल्पना आवडली. त्यामुळे, संध्याकाळी नायकर पॅलेसमध्ये जाताना मीही एक चेन विकत घेतली. माझ्या दिवंगत आईच्या घरी काम करणाऱ्या, एका देवभक्त मोलकरणीला ती द्यावी असे माझ्या मनात होते. 

रामेश्वरच्या सहलीनंतर दिवाळीसाठी सोलापूरला गेल्यावर, मीनाक्षीअम्मनच्या चित्राचे पदक असलेली चेन आणि मदुराई-रामेश्वरहून आणलेला प्रसाद मी त्या मोलकरणीला दिला. ती खूपच भारावून गेली. आम्ही रामेश्वराचे दर्शन घेऊन आलेलो असल्याने ती आम्हा तिघांच्याही पाय पडली. रामेश्वराची सहल तर आनंदमय झालीच होती. पण त्या दर्शनाचा आनंद अप्रत्यक्षपणे का होईना आपण त्या भाविक मोलकरणीला देऊ शकलो, याचेच समाधान मला अधिक महत्वाचे वाटले. 

शिरीष आणि गिरीशने रामेश्वर आणि धनुष्यकोडी येथे मोठमोठाले शंख विकत घेतले. पण, दुकानदाराने खणखणीत आवाजात वाजवून दाखवलेले शंख, आपण शंखनाद करायला गेलो की तसे वाजत नाहीत असे लक्षात आले. रामेश्वरहून आल्यावर, श्रीमद्भग्वदगीता, रामरक्षा आणि इतर श्लोकांचे स्मरण आणि पठण मी सुरु केले आहे असे मागच्या लेखात मी लिहिलेच होते. गीतेच्या पहिल्या अध्यायात, कुरुक्षेत्रावर वेगवेगळ्या लढवय्यांनी आपापल्या, विशिष्ट नावांच्या शंखांचा नाद करून युद्ध कसे घोषित केले, याचे वर्णन आहे. ते ऐकल्यावर मात्र मला मी आणि आनंदने शंख विकत घेतले नाहीत याचे वाईट वाटते आहे. आम्हा दोघांपैकी कोणालाही दुसऱ्या व्यक्तीशी भांडण्याची उर्मी आलीच, तर अघोषित युद्ध करण्यापेक्षा, आपापल्या शंखाचा नाद करून, ते घोषित करायला कदाचित जास्त मजा आली असती, असे आता वाटते. 

म्हणून म्हणते, तुमच्यापैकी कोणी रामेश्वरला गेलातच तर शंख आणायला विसरू नका बरं का !

७. रामरक्षां पठेत्प्राज्ञ: ...

१८ ऑक्टोबरला पहाटे मी व माझी वहिनी प्राची स्फटिकदर्शनाची अनुभूती घेऊन सकाळी साडेसात वाजेपर्यंत हॉटेलवर परतलो. त्याआधी, संध्याकाळचा अभिषेक करण्यासाठी गुरुजींशी पक्के बोलणे केले होते. नाश्ता झाल्यावर आम्ही सगळेजण इतर ठिकाणे बघायला बाहेर पडलो. सर्वप्रथम, दिवंगत राष्ट्रपती, डॉ. अब्दुल कलाम यांचे स्मारक बघायला गेलो. रामेश्वरजवळ  पीकारंबू  येथे डॉक्टर कलामांना दफन केले आहे. त्याच ठिकाणी उभारलेल्या या संग्रहालयाचे उदघाट्न, डॉ. कलामांच्या दुसऱ्या पुण्यतिथीच्या दिवशी, म्हणजे २७ जुलै २०१७ ला,  पंतप्रधान नरेंद्र मोदीजींच्या हस्ते झाले. या संग्रहालयात प्रवेश विनामूल्य असला तरी, तिथे जतन करून ठेवलेला ठेवा मात्र अमूल्य आहे. प्रवेशद्वारावरच "मिसाईल मॅन" ची ओळख सांगणारी, 'अग्नी' क्षेपणास्त्राची प्रतिकृती आहे. डॉ. कलामांच्या काही वैयक्तिक वापरातल्या वस्तू, व अनेक छायाचित्रे आणि पेंटिंग्ज या संग्रहालयात आहेत. डॉ. कलाम वीणा वादनात निपुण होते. त्यामुळे, ते वीणा वादन करीतअसतानाचा त्यांचा एक सुंदर पुतळा आहे. तसेच डॉ.  कलमाची काही भाषणे आपल्याला वाचायला मिळतात.

 

संग्रहालय बघून झाल्यावर सगळ्यांनी  रस्त्यावरच्या शहाळ्याच्या गाडीवर नारळपाण्याचा आस्वाद घेतला.  त्यानंतर  आम्ही कोदंडरामस्वामी मंदिर बघायला निघालो. धनुषकोडीच्या रस्त्यावर, रामेश्वरपासून सुमारे १० किलोमीटरवर, डाव्या बाजूला एका बेटाकडे जाणारा रस्ता आहे. एका बाजूने बंगाल महासागर आणि दुसऱ्या बाजूने मन्नारची खाडी यांनी वेढलेल्या या बेटावर, हे पुरातन मंदिर आहे. यामध्ये कोदंडधारी (धनुर्धारी) राम, आणि  लक्ष्मण, सीता, हनुमान व बिभीषण यांच्या, काळ्या दगडातील रेखीव मूर्ती आहेत. रावणाचा वध केल्यानंतर, याच जागी प्रभू रामचंद्रांनी  बिभीषणाला पट्टाभिषेक किंवा राज्याभिषेक केला अशी पौराणिक कथा, या मंदिराबाबत सांगितली जाते.

 

१९६४ सालच्या भीषण चक्री वादळांत संपूर्ण धनुष्यकोडी गाव उध्वस्त झाले होते. मात्र त्या तडाख्यात हे मंदिर अभंग राहिले, हे विशेष आहे. मंदिराच्या तिन्ही बाजूने नितळ समुद्र होता. भन्नाट वारे वाहत होते पण उन्हाचाही तडाखाही जाणवत होता. आम्हाला धनुषकोडी येथील रामसेतू पॉईंटला पोहोचण्याची ओढ लागलेली असल्याने आम्ही तिथून निघालो. 

धनुषकोडीकडे जाणारा सरळसोट रस्ता आणि दोन्ही बाजूला दिसणारा निळाशार अथांग समुद्र, त्यावरचे अफाट वारे, समुद्रकिनाऱ्यावरील पांढरीशुभ्र वाळू आणि वर दिसणारे निरभ्र आकाश, हे सगळे आपल्याला कमालीचा आनंद देऊन जाते. त्या रस्त्यावर आपण जसजसे पुढे-पुढे जात राहतो, तशी वस्ती विरळ होत जाते. वाटेत, १९६४ सालच्या वादळांत संपूर्णतः उध्वस्त झालेल्या धनुष्यकोडी गावाचे अनेक भग्नावशेष बघायला मिळतात. त्या घटनेनंतर तेथे पुन्हा कधीही वस्ती न झाल्याने आज ते "घोस्ट टाऊन" म्हणूनच ओळखले जाते. १९६४ पूर्वी  धनुष्यकोडीपर्यंत रेल्वे येत असे. धनुषकोडीचे जुने, पडके रेल्वे स्टेशन आणि एका चर्चच्या पडक्या भिंतीही दिसतात. 

रस्त्याच्या शेवटी, म्हणजेच भारतभूच्या टोकावर असलेल्या, रामसेतू पॉईंटचे दृश्य फारच रोमांचकारी होते. या  ठिकाणापासून, समुद्रमार्गे श्रीलंका केवळ १८ ते २० किलोमीटर दूर आहे. रामसेतू पॉईंटवर वेगवेगळ्या ठिकाणी उभे राहून आम्ही बरेच फोटो आणि व्हिडीओ काढले. उसळणाऱ्या समुद्राच्या लाटांचा फेस मनसोक्त अंगावर घेतला. आसपास, डोक्याला टॉवेल गुंडाळलेल्या अनेक तामिळी बायका, भर उन्हात उभे राहून अननस, काकडी आणि कैऱ्यांचे काप विकत होत्या. आम्ही अननसाचे आणि कैऱ्यांचे भरपूर काप खाल्ले. तिथलय फिरत्या विक्रेत्या बायकांकडून शिरीषने, इलिना,अन्य आणि नूर या नातींसाठी मोत्याच्या माळा विकत घेतल्या. धनुषकोडीहून दुपारी चार वाजायच्या आत परतावे लागते, हे माहित असल्याने आम्ही रामेश्वरकडे परतीचा प्रवास सुरु केला. 

धनुषकोडीच्या वाटेवर, चंद्रमौळी टपऱ्यांमध्ये 'परमेश्वराच्या प्रथमावतारा' चे सेवन केल्याशिवाय परत येऊ नका, असा प्रेमळ सल्ला काही हितचिंतकांनी आम्हाला दिला होता. अशाच एका अगदी छोट्या टपरीत आम्ही थांबलो. पोटाला तडस लागेपर्यंत जेवलो. मोक्षप्राप्तीचे सुख काय असू शकेल याचा अंदाज आम्हाला त्या मत्स्यभोजनानंतर आला. मुख्य म्हणजे, ते सुख मिळवायला अत्यंत अत्यल्प खर्च आला. सर्वसाधारणपणे, आपल्याकडच्या चांगल्या हॉटेल्समध्ये असे रुचकर जेवण जेवायला एका माणसाला जितका खर्च येईल, तेवढ्याच पैशात आम्हा आठ जणांचे जेवण झालेले बघून माझा भाचा देवाशिष कमालीचा अचंबित झाला. संध्याकाळी पाच वाजेपर्यंत आम्ही आमच्या हॉटेलमध्ये मुक्कामाला पोहोचलो. त्या रात्री लवकर झोपणे आम्हाला आवश्यक होते. दुसऱ्या दिवशी सकाळी ८ वाजेपर्यंत, सामान बांधून, नाश्ता करून, रामेश्वरहून मदुराईचा विमानतळ गाठायचा होता आणि मुंबईची फ्लाईट पकडायची होती.  

१९ तारखेला, आम्ही सकाळी सगळे काही वेळेत आवरले. वाटेत चहापाण्यासाठी थांबूनही फ्लाईटच्या वेळेच्या बरेच आधी आम्ही मदुराईमध्ये पोहोचलो. विमानतळावर जायला थोडा वेळ शिलकी असल्यामुळे, पुन्हा एके ठिकाणी थांबून मनसोक्त नारळपाणी प्यायलो. विमानतळावर पोहोचताच, मणी आणि सत्या या आमच्या टॅक्सीचालकांना निरोप दिला. सर्व काही सुरळीत पार पडले असे वाटत असतानाच, एक विघ्न उभे राहते की काय अशी परिस्थिती अचानकच उद्भवली. आमच्याकडे दादांच्या आधार आणि पॅन कार्डाची झेरॉक्स होती, पण त्यापैकी कुठल्याही कार्डाची मूळप्रत नव्हती. सुरक्षा अधिकारी त्या कागदपत्रांची मूळ प्रत दाखवल्याशिवाय विमानतळात आम्हाला प्रवेश नाकारू लागले. थोडा खोळंबा झाला, पण शेवटी, आनंद एक निवृत्त सेनाधिकारी असल्याचे जाणून, त्या सुरक्षा अधिकाऱ्यांनी स्वतःच्या जबाबदारीवर आम्हाला विमानतळात प्रवेश दिला. 

"कोणाकोणाची किती ज्योतिर्लिंगे बघून झाली आहेत?" या विषयावर, परतीच्या प्रवासात आमची चर्चा सुरु झाली. बारा ज्योतिर्लिंगे नेमकी कुठे-कुठे आहेत? हे कोणालाच नीटसे आठवेना. खरंतर माझ्या मुलांना, त्यांच्या लहानपणी  मी जे श्लोक शिकवले होते, त्यात ज्योतिर्लिंग स्तोत्रही होतेच. पण आज मात्र मला ते बिनचूक आठवेना. शेवटी पुन्हा गूगलचाच आधार घ्यावा लागला. 

पूर्वी तोंडपाठ असलेले हे स्तोत्र, मी असे कसे विसरले? ही गोष्ट माझ्या मनाला खूप लागली. निदान लहानपणी आपण केलेल्या पाठांतराचे तरी विस्मरण होऊ नये असे मला वाटू लागले. त्यामुळे हल्ली रोज पहाटे, बागकाम करता-करता, रामरक्षा, गीतेचा पहिला आणि पंधरावा अध्याय, मारुतीस्तोत्र आणि पूर्वी पाठ असलेले इतर काही श्लोक, 'यूट्यूब' वर लावून ऐकायचा आणि ऐकता-ऐकता म्हणायचा नेम मी सुरु केला आहे. त्याच बरोबर, मला पूर्वी पाठ नसलेली, अथर्वशीर्ष आणि विष्णुसहस्त्रनाम, ही स्तोत्रेही हळूहळू तोंडपाठ करण्याचा मानस आहे. 

एकंदरीत पाहता, अतिशय आनंददायी अशा यात्रेनंतर, रामेश्वराने मला भक्तिमार्गावर वाटचाल सुरु करायला लावले आहे, हे या सहलीचे फलित म्हणावे लागेल! 

                                                                                                                                          

                                                                                                                                            (क्रमशः)

६. रामेश्वराला त्रिवार वंदन!

१७ ऑक्टोबरला रामेश्वराचे दर्शन घेऊन आम्ही हॉटेलवर परतलो. रात्रीचे आठ वाजून गेले होते. हॉटेलबाहेर पडून इतरत्र कुठे जेवायला जायचा उत्साह आम्हाला कोणालाच नव्हता. त्यामुळे सगळेजण दैविक हॉटेलच्या तळमजल्यावर असलेल्या रेस्टॉरंटमध्ये जाऊन तिथला शाकाहारी बुफे जेवलो. दुसऱ्या दिवशी किती वाजता निघायचे आणि काय-काय बघायचे याची योजना जेवता-जेवताच पक्की केली. 

आम्ही रामेश्वरदर्शनाबाबत चर्चा करीत असतानाच माझी वहिनी, प्राची म्हणाली, की तिला 'स्फटिकदर्शन' करण्याची इच्छा आहे. त्याबाबत मला काहीच कल्पना नव्हती. मग प्राचीनेच सांगितले की सकाळी पाच वाजता रामेश्वराचे देऊळ भक्तांसाठी उघडल्यावर प्रथम पल्लियारे दीप पूजा होते. ठीक पाच वाजून दहा मिनिटांनी रामेश्वराच्या पिंडीखाली किंवा मागे ठेवलेले स्फटिक लिंग भक्तांच्या दर्शनासाठी बाहेर काढून त्याची पूजा केली जाते. ते दर्शन घेणे फार भाग्याचे असते असे तिचे म्हणणे होते. 

कुतूहलापोटी मी इंटरनेटवर स्फटिकदर्शनाची माहिती वाचली. त्या दर्शनासाठी पहाटे चारच्या आत स्नान करून भक्तगण रांग लावून उभे असतात असेही मी वाचले. इतक्या पहाटे उठून प्राचीबरोबर जायला इतर कोणाचीच तयारी नव्हती. कुठल्याही भाग्योदयाच्या आशेने नव्हे, पण एक अनुभव म्हणून मी प्राचीबरोबर जाण्यासाठी आनंदाने तयार झाले. मी तिच्यासोबत जाणार आहे या गोष्टीचा सगळ्यात जास्त आनंद गिरीशला झाला! पहाटे साडेतीनला उठून, अंघोळ करून जायचे आम्ही ठरवले व लगेच आपापल्या खोलीत झोपायला गेलो. 

माझा डोळा लागत असतानाच, अचानक माझ्या एका मित्राचा फोन आला. त्याचे वडील बरेच आजारी आहेत व त्यांच्या तब्येतीत सुधारणा व्हावी यासाठी, त्याच्या वतीने मी, माझ्या डोळ्यादेखत रामेश्वराला अभिषेक करवून घ्यावा, अशी कळकळीची विनंती त्याने मला केली. मी हे काम निश्चित करेन अशी ग्वाही त्याला दिली. 

शिरीषकडे रामेश्वरच्या एका गुरुजींचा दूरध्वनी क्रमांक होता. रात्रीच मी त्यांच्याशी बोलले.  स्फटिकदर्शनासाठी मी दुसऱ्या दिवशी देवळात येणार आहे, त्यावेळीच अभिषेक करावा अशी विनंती मी गुरुजींना केली. अभिषेकासाठी काय-काय लागेल, किती खर्च येईल याबाबत गुरुजींकडून सर्व माहिती घेतली. आमचे स्फटिकदर्शन' झाल्यावर, रामेश्वर मंदिराच्याच आवारातील काशीविश्वनाथाच्या देवळाजवळ ते आम्हाला येऊन भेटतील आणि अभिषेकाबाबत चर्चा करतील, असे गुरुजींनी सांगितले. 

ठरल्याप्रमाणे आम्ही दोघी पहाटे उठून, अंघोळ करून, रामेश्वर मंदिराच्या पूर्व द्वारावर पहाटे सव्वाचारला पोहोचलो. तिथे आमच्याही आधी अनेक भाविक येऊन रांगेत उभे होते. पाच वाजायच्या काही मिनिटे आधीच आम्हाला आत सोडण्यात आले. अगदी जवळून दर्शन घेता यावे यासाठी आम्ही प्रत्येकी २०० रुपयाचे तिकीट घेऊन आत गेलो. पल्लियारे दीप पूजा आम्हाला बघायला मिळाली. त्यानंतर, पुजाऱ्यांनी स्फटिक लिंग बाहेर काढले. साधारण फूटभर लांबीचे ते स्फटिक लिंग,समयांच्या मंद प्रकाशामध्ये अतिशय सुंदर दिसत होते. शिवनामाच्या घोषात त्या लिंगाला मनोभावे नमस्कार करणाऱ्या भाविकांच्या डोळ्यातील भाव मी निरखत होते. तिथल्या वातावरणाचा, त्या पूजेचा, आणि स्फटिक लिंग दर्शनाचा तो सोहळा मला एक वेगळीच अनुभूती देऊन गेला. दर्शन झाल्यावर आम्हाला 'थिरुवनंथाल दीप आराधना'ही बघायला मिळाली. त्यानंतर गुरुजींची वाट बघत आम्ही विश्वनाथाच्या देवळापाशी थांबलो. 

गुरुजी आल्यावर आमच्या डोळ्यादेखत अभिषेक करून हॉटेलवर परतायचे असे आम्ही ठरवले होते. जवळजवळ सात वाजत आले तरीही गुरुजी आलेच नाहीत. मंदिरात आमच्याजवळ फोन नसल्यामुळे गुरुजींशी संपर्क साधणेही शक्य नव्हते. पण त्या पवित्र मंदिरात, पहाटेच्या मंगलवेळी बसून राहायला आम्हाला दोघीनाही खूप प्रसन्न वाटत होते. शेवटी गुरुजी आले. आज प्रदोष असल्याने, अभिषेक संध्याकाळी सहा वाजतानंतरच करायचा असे त्यांनी सांगितले. त्यानुसार, संध्याकाळी ठीक सहा वाजता विश्वनाथाच्या  देवळाजवळ येऊन भेटायला त्यांनी आम्हाला सांगितले. तो दिवसभर आम्ही धनुष्यकोडी व इतरत्र हिंडणार होतो. त्यानंतर पुन्हा संध्याकाळी देवळांत येण्यासाठी उत्साह आणि ऊर्जा राहील की नाही याबाबत मी साशंक होते. पण एकीकडे, "तुझ्या डोळ्यादेखत अभिषेक करून घे" ही माझ्या मित्राने बोलून दाखवलेली इच्छा आणि "संध्याकाळी सहा वाजतानंतरच अभिषेक करायचा", हा गुरुजींचा आदेश, या दोन गोष्टींच्या कचाट्यात मी सापडले होते. त्यामुळे, संध्याकाळी पुन्हा रामेश्वराच्या देवळांत जाण्याचे नक्की ठरवले. 

दिवसभर धनुष्यकोडी व इतर ठिकाणे पाहून आम्ही हॉटेलवर पाच वाजेपर्यंत परतलो. त्यानंतर अंघोळ करून, अगदी उत्साहाने आम्ही दोघीही अभिषेक करण्यासाठी रामेश्वराच्या देवळात पोहोचलो. सायंकाळची रामेश्वराची 'सयरात्वा' पूजा आम्हाला बघायला मिळाली. त्या पाठोपाठ, माझ्या मित्राच्या इच्छेनुसार, रामेश्वराला गंगाजल, दूध आणि बिल्वपत्र यांचा अभिषेक व साग्रसंगीत पूजा गुरुजींनी केली. त्यानंतर आम्हाला सोबत घेऊन गुरुजींनी सर्व मंदिर परिसर आम्हाला पुन्हा दाखवला. इतरही देवदेवतांची आराधना आणि पूजा आम्ही केली. मंदिराच्या 'Infinite Corridor' मध्ये, गुरुजींनी त्यांच्याच फोनवर आमचा फोटो काढून दिला. हे सगळे करून रात्री आठनंतर आम्ही हॉटेलच्या रूमवर परतलो.  

 

'प्रदोष' म्हणजे काय? हा प्रश्न माझ्या डोक्याच्या मागे कुठेतरी होता. रूमवर आल्यावर सहज म्हणून गूगलवर माहिती वाचली. प्रत्येक मराठी महिन्याच्या शुद्ध व वद्य त्रयोदशीला प्रदोष असतो. सूर्योदय होण्याच्या ४५ मिनिटांपूर्वी ते सूर्यास्तानंतर ४५ मिनिटांच्या काळाला 'प्रदोष काळ' असे म्हणतात. शिवपूजेच्या दृष्टीने प्रदोषकालाचे महत्त्व अनन्यसाधारण असते. सूर्यास्तानंतर रात्रीचा प्रारंभ होण्याच्या काळांत प्रदोषाची पूजा केली जाते. ज्या वारी  प्रदोष  असतो, त्या दिवशीच्या व्रताचे महत्त्व वेगवेगळे असते, असेही कळले. सोमवारी आलेल्या प्रदोषाला 'सोमप्रदोष' म्हणतात आणि त्यादिवशी पूजा केल्याने आपल्या मनातील इच्छा पूर्ण होतात. 

माझ्या मित्राला मी हे सगळे सांगितले. त्याला फार समाधान वाटले. विशेष म्हणजे स्फटिकलिंग दर्शनाच्या  प्राचीच्या  इच्छेमुळे आणि, मी माझ्या डोळ्यादेखत अभिषेक करून घ्यावा, या माझ्या मित्राच्या आग्रहापोटी, मी १८ ऑक्टोबरला, सोमवारी दोन वेळा रामेश्वराच्या दर्शनासाठी गेले. अशा रीतीने मला आदल्या दिवशी एकदा आणि दुसऱ्या दिवशी दोन वेळा रामेश्वराचे दर्शन घडले आणि रामेश्वराला त्रिवार वंदन करण्याची संधी मिळाली. माझ्यासारख्या नास्तिक व्यक्तीला, रामेश्वराने संपूर्ण प्रदोषकाळ त्याच्या देवळात व्यतीत करायला लावला हे विशेष!

१८ ऑक्टोबरच्या दिवसभर आम्ही काय-काय मजा केली, ते मी पुढील लेखात लिहीन. 

                                                                                                                                  (क्रमशः)

५. रामेश्वर दर्शन

१७ ऑक्टोबरला, आमच्या सहलीदरम्यान, प्रत्यक्षात रामेश्वरला पोहोचण्याच्या आधी, दुपारी साधारण साडेबारा-एकच्या सुमारास आम्ही टॅक्सीने पुलापाशी पोहोचलो होतो. तेथे बराच वेळ थांबून तिथले वारे अंगावर घेतल्यावर आणि तिथले विहंगम दृश्य डोळे भरून पाहिल्यावरही, आमचा कोणाचाच पाय तिथून निघत नव्हता. पण आम्ही त्याच संध्याकाळी रामेश्वर दर्शन करायचे, असे  मनाशी योजले होते. त्यामुळे शेवटी आमच्या मुक्कामाच्या ठिकाणी जाण्यासाठी निघालो. रामेश्वरच्या 'दैविक हॉटेल' मध्ये आमचे बुकिंग गिरीशने आधीच करून ठेवले होते. आम्ही दोन वाजेपर्यंत हॉटेलवर पोहोचलो. आधी हॉटेलच्या खोलीवर सामान टाकले आणि पाठोपाठ खाली उतरून रेस्टॉरंट मध्ये  दुपारचे जेवण उरकले. त्यानंतर सगळेजण रामेश्वर दर्शनासाठी निघालो. रामेश्वर देवळाला चारही दिशांना चार उत्तुंग प्रवेशद्वारे किंवा गोपुरे  आहेत. मुख्य देवळाचा गाभारा पूर्वाभिमुख आहे. आम्ही गेलो तेव्हा फक्त पूर्व आणि पश्चिम दिशांच्या द्वारांमधून प्रवेश करता येत होता. नेहमी तसेच असते की नाही, हे मात्र मला माहिती नाही. आम्ही पश्चिम दरवाज्याने प्रवेश केला. त्याआधी आमचे फोन व चप्पल बाहेरच्या एका दुकानात ठेऊन दिले. देवळात मोबाईल अथवा कॅमेरा नेण्यास वा फोटो काढण्यास मनाई आहे. 

रामेश्वरचे देऊळ फारच सुंदर आहे. आम्ही दर्शनाला गेलो त्या दिवशी रविवार होता. अनेक महिन्यानंतर  प्रथमच रामेश्वरचे देऊळ, रविवारच्या दिवशी दर्शनासाठी उघडलेले होते. त्यामुळे देवळात भाविकांची फारशी गर्दी नव्हती. आत गेल्यावर दादांसाठी व्हीलचेअरही  मिळाली. त्यामुळे त्यांना दर्शन करणे सुकर झाले. रामेश्वरचे संपूर्ण देऊळ दगडी आहे. या देवळाची भव्यता बघून खरोखरीच अचंबित व्हायला होते. या छोट्याशा बेटावरच्या समुद्रतटावर असे विशाल, प्रमाणबद्ध आणि अद्वितीय मंदिर बांधण्याची संकल्पना करणे आणि ती प्रत्यक्षांत उतरवणे, ही गोष्टच मला आपल्या संस्कृतीच्या दृष्टीने अतिशय अभिमानास्पद वाटली. आपल्या देशाच्या एका कोपऱ्याच्या जवळ वसलेल्या या बेटावर, दळणवळणाच्या अत्याधुनिक सेवा उपलब्ध असल्यामुळे आज आपल्याला तिथपर्यंत सहजी पोहोचता येते. पण शेकडो वर्षांपूर्वी या सर्व सोयी नसताना,  हे देऊळ कसे बांधले असेल? हा आपल्याला प्रश्न पडतो. देवळातील दगडी खांब व मूर्ती ज्या प्रकारच्या पाषाणातून कोरलेल्या आहेत, त्या प्रकारचे पाषाण तिथल्या पंचक्रोशीत कुठेही दिसत नाहीत. त्यामुळे ते पाषाण कुठूनतरी दूरवरून जहाजांवर लादून. समुद्रावाटे, आणलेले असावेत असा कयास आहे. शेकडो वर्षांपूर्वी इतके मोठे दगड कसे वाहून आणले असतील? त्यावर इतके कलात्मक कोरीव काम कसे केले असेल? हे सगळे आपल्या आकलनाच्या पलीकडचे आहे. १९८१ साली मी केदारनाथचे देऊळ पहिले होते तेव्हाही अभिमानाने ऊर असाच भरून आला होता. 

रामेश्वराच्या देवळाचे बरेचसे पुजारी हे महाराष्ट्रातले ब्राम्हण आहेत. देवळात शिरायच्या आधीपासूनच काही पुजारी, अभिषेक करायचा आहे का? इतक्या-इतक्या रुपयांमध्ये अभिषेक होईल, इतके पैसे भरा लवकर आणि जवळून दर्शन होईल, असे सांगत आपल्या मागे लागतात. ते पुजारीच गाईड म्हणूनही तुमच्याबरोबर येतात. असेच एक पुजारी आमच्याबरोबर येऊन आम्हाला देवळाची माहिती,  देवळाशी निगडित सर्व पौराणिक कथा आणि इतिहासही सांगत होते. मीनाक्षीअम्मन देवळाप्रमाणेच रामेश्वराच्या देवळाच्या आवारात अनेक देवदेवतांची मंदिरे आहेत. पण मीनाक्षी देवळाच्या मानाने रामेश्वरचे देऊळ खूप योजनाबद्धपणे बांधलेले वाटते. कदाचित यावनी हल्ल्यांपासून बचाव करण्यासाठी या मंदिराची रचना एखाद्या चक्रव्यूहासारखी केलेली असावी, असे वाटते. मुख्य मंदिराच्या बाहेर एक भलामोठा नंदी आहे. मंदिरात एकूण तीन शिवलिंगे आहेत. सीतेने वाळूपासून तयार केलेले लिंग म्हणजेच 'रामनाथ स्वामी लिंग', हनुमानाने कैलास पर्वतावरून उचलून आणलेले 'काशीविश्वनाथ' किंवा 'हनुमदीश्वर' लिंग आणि हनुमानाने स्वतःसाठी शिवाकडून मागून घेतलेले, 'आत्मलिंगेश्वर लिंग' अशी ती तीन लिंगे आहेत.  शेजारी विशालाक्षी देवीचे, पर्वतवर्धिनी देवीचे अशी दोन मंदिरे आहेत.  शेषशायी विष्णूची अतिशय सुंदर मूर्ती असलेले मंदिर आहे. हनुमानाची एक भव्य स्वयंभू मूर्ती 'अंजनेय' मंदिरात आहे. सोन्याने मढवलेला एक गरुड ध्वज आहे. संथान गणेश, सायनाग्रह, सेतू-माधव अशा सर्व देवी देवतांचे दर्शन घेत आम्ही तो विस्तृत मंदिर परिसर हिंडत होतो. त्या दिवशी फारशी गर्दी नसल्यामुळे आम्हाला अगदी शांतपणे दर्शन घेता आले.  

रामेश्वर मंदिर परिसरांत एकूण ५३ तीर्थे आहेत. त्यातली २२ तीर्थे मंदिराच्या आतल्या बाजूस आहेत तर उरलेली बाहेर आहेत. त्या तीर्थाच्या पवित्र पाण्यात अंघोळ करून रामेश्वराचे दर्शन करणे हा 'पापक्षालनाचा' आणि मोक्षप्राप्तीचा खात्रीशीर मार्ग समजला जातो. आम्ही गेलो होतो तेव्हा, कोव्हीड निर्बंधामुळे ही कुंडे आणि त्यामधले  स्नान, बंद केलेले होते. ते जरी चालू असते तरीही आमच्या पैकी कोणी स्नान केले असते की नाही, या बाबत मी जरा साशंकच आहे.  मंदिराची प्रवेशद्वारे अतिशय भव्य आहेत. त्यामुळे तिथे अंबारीसहित हत्ती सहजी प्रवेश करू शकतो. आम्ही गेलो होतो तेव्हाही तिथे एक हत्ती होताच. माहुताला पाच-पन्नास रुपये दिले की तो हत्ती आपल्याला सोंड वर करून आशीर्वादही देतो. प्राचीला हत्ती खूप आवडत असल्याने तिने तो आशीर्वाद घेतला आणि हत्तीच्या सोंडेला हात लावून मनोभावे वंदन केले. 

रामेश्वराच्या देवळातले मंडप, सुंदर कोरीव काम केलेले एकसंध अजस्त्र दगडी खांब, त्यामुळे तयार झालेले लांब-लांब प्राकार (Infinite corridor ),  हे सर्व बघून  डोळे दिपून जातात, आपला ऊर अभिमानाने ऊर भरून येतो, आणि निसर्गसान्निध्यात असलेली ही भव्य वास्तू आपल्याला भारावून टाकते. आम्ही दोन-तीन तास मंदिरातील देव-देवतांचे दर्शन करत, सुरस पौराणिक व ऐतिहासिक कथा ऐकत आणि मंदिरातील कोरीव न्याहाळत व वाखाणत हिंडत होतो. तोपर्यंत संध्याकाळ झाल्यामुळे देऊळ बंद व्हायची वेळ झाली होती. दादांना रामेश्वराचे दर्शन करवणे, हा आमच्या सहलीचा मुख्य हेतू, आता साध्य झाला होता. पण का कुणास ठाऊक माझे मन भरले नव्हते. बराच वेळ देवळात काढल्यानंतरही, परत आपण या देवळात यावे, अशी तीव्र इच्छा तिथून बाहेर पडताना मला झाली. आम्ही रामेश्वरमध्ये, पुढचा एकच दिवस राहणार होतो. त्या दिवशी दिवंगत राष्ट्रपती अब्दुल कलाम मेमोरियल, व बिभीषण मंदिर पाहून धनुष्यकोडीला जाणे, असा पूर्ण दिवसभराचा बेत आधीच ठरलेला होता. त्यामुळे पुन्हा रामेश्वरदर्शनाची इच्छा पूर्ण होण्याची शक्यता जवळ जवळ शून्य होती.  

पण रामेश्वराच्या मनात काहीतरी वेगळीच योजना असावी. अनपेक्षिपणे रामेश्वराला त्रिवार वंदन करण्याची संधी मला मिळाली. त्याबाबत मात्र आता मी पुढील लेखात सांगेन.        

                                                                                                                               (क्रमशः)

४. पंबन ब्रिज

१७ ऑक्टोबरला सकाळी आम्ही मदुराईचे रिसॉर्ट सोडले आणि मणी व सत्याच्या टॅक्सीमधून रामेश्वरचा रस्ता पकडला. मदुराईचे रिसॉर्ट सोडताना एकीकडे मन अगदी जड झाले होते तर दुसरीकडे रामेश्वरला जाण्याची ओढही लागली होती. मदुराई ते रामेश्वर हा रस्ता अगदी चांगला असल्याने हे अंतर सहजी तीन तासात पार करता येते. पण आम्ही वाटेत एके ठिकाणी थांबून चहा-पाणी केले. त्यामध्ये थोडा वेळ गेला. तिथेच त्या चहाच्या टपरीवरच्या एका काचेच्या बरणीतला एक पदार्थ मला खुणावू लागला. गुलबट रंगाचा, एखाद्या छोट्या पणतीच्या  आकाराचा हा काय पदार्थ असावा, याचे मला कुतूहल वाटले. ते जाणून घेण्यासाठी, ड्रायव्हर सत्याला बोलावले. त्याने, 'कोकोनट अँड जॅगरी, लोकल स्वीट, व्हेरी गुड, व्हेरी टेस्टी" असे वर्णन केल्यावर, आधी त्यातल्या एक-दोन पणत्या किंवा वड्या विकत घेऊन, त्याचे तुकडे करून आम्ही सगळ्यांनी चव बघितली. ती वडी चवीला आपल्या खोबऱ्याच्या वडीसारखीच लागत होती. पण त्यात साखरेऐवजी गूळ असल्याने, छान खमंग लागत होती. आम्हाला सगळ्यांनाच ती आवडल्यामुळे आम्ही एक डझनभर वड्या  विकत घेतल्या आणि पुन्हा रामेश्वरच्या वाटेवर निघालो.

रामेश्वर हा भारताचा भाग असला तरी ते एक बेट आहे. मंडपम या गावापासून पंबन या गावाला जोडणाऱ्या पुलावरून गेल्यावर, तिथून पुढे आपल्याला रामेश्वरला जात येते. तिथे रेल्वेसाठी एक आणि वाहनासाठी एक असे  एकूण दोन पूल आहेत. रामेश्वरला पोहोचायच्या आधी, 'अन्नाई इंदिरा गांधी' पुलावर बराच वेळ थांबलो. आमच्या आधी आलेल्या अनेक प्रवासी गाड्या आणि बसेस तिथे थांबलेल्या होत्या. त्या वाहनांमधील प्रवासी पुलावर उतरून तिथल्या वातावरणाचा आनंद लुटत होते. "इधर थोडी देर रुकना, व्हेरी गुड सीन, व्हेरी फास्ट विंड" असे म्हणत आमच्या ड्रायव्हर्सनी आमच्या टॅक्सीज रस्त्याच्या कडेला थांबवल्या आणि आम्हाला खाली उतरायला सांगितले. पुलावर थांबल्यावर दिसणारे दृष्य आणि तिथल्या जादुई वातावरणाचे वर्णन शब्दांत करणे अवघड आहे,  पण मी प्रयत्न करते. ते भन्नाट वातावरण प्रत्येकाने आयुष्यात एकदा तरी अनुभवायलाच हवे.  

आम्ही पुलावरच्या रस्त्यावर उतरलो. तिथे उभे राहून दोन्ही बाजूला दिसणाऱ्या समुद्राचे दर्शन घेता येते. पुलाच्या दोन बाजूला दोन वेगवेगळे समुद्र आहेत. त्या  दोन्ही समुद्राच्या पाण्याचे रंग, त्याची गती वेगळी आहे. मंडपम कडून रामेश्वरकडे जाताना डाव्या बाजूला बंगालचा उपसागर आहे, तर आपल्या उजव्या बाजूला हिंद महासागर दिसतो. दोन्ही बाजूच्या समुद्राचे पाणी छान निळे आणि नितळ आहे. पण त्या दोन्ही सागरांच्या निळाईमध्येही जाणवण्यासारखा फरक आहे. तसेच दोन्ही बाजूच्या पाण्यामध्ये निळ्या रंगाच्या अनेकविध छटा दिसतात. डाव्या बाजूचे, म्हणजे बंगालच्या उपसागरातले पाणी शांत वाटले. तर आमच्या उजव्या बाजूचे, म्हणजे हिंद महासागरातील पाणी चांगले उसळताना दिसत होते. अन्नाई इंदिरा गांधी रोड ब्रिजच्या, डाव्या आणि उजव्या बाजूला उभे राहिले असता, दोन्हीकडच्या वाऱ्याच्या वेगातही कमालीचा फरक जाणवला. बंगालच्या उपसागरावरचे वारे जोराचे आहे पण त्याच्या तुलनेत हिंद महासागरावरून येणाऱ्या वाऱ्याचा वेग तुफान वाटला. इतका की, हे वारे आपल्याला हवेत उडवून लावेल की काय असे आम्हाला वाटले. सोबतच, या पुलावरून मोठमोठाली वाहने वेगात जात असताना पूल जरा हलल्यासारखा वाटतो आणि जीवाचा अगदी थरकाप उडतो. 

आम्ही दादांनाही या पुलावर उतरवले. त्या रस्त्यावर दोन्ही बाजूला अनेक वाहने उभी होती. काही वाहने अचानक सुरु होत होती. तसेच अनेक वाहने, दोन्ही बाजूने सुसाट जात-येत होती. त्यामुळेच रस्ता पार करून दादांना पुलाच्या डाव्या बाजूला, म्हणजे हिंद महासागराच्या बाजूला नेऊ नये असे मला वाटत होते. पण आनंदने दादांचा हात काळजीपूर्वक पकडून, त्यांनाही तिकडच्या तुफानी वाऱ्याची अनुभूती देऊन आणले. दादाही त्या सर्व वातावरणात अगदी उल्हसित झाले होते. आम्हा इतर सर्वांच्या अंगात तरअक्षरशः वारे भरल्यासारखेच झाले होते. तिथे अनेक फिरते विक्रेते, परातीत ठेवलेले अननसाचे आणि कलिंगडाचे पातळ काप विकत होते. आधी नको-नको म्हणत सगळ्यांनी तिखट-मीठ लावलेले ते काप, पुन्हा-पुन्हा  विकत घेऊन खाल्ले. 

रस्त्याच्या डाव्या बाजूला, खाली समुद्रात, एक लांबलचक रेल्वेचा पूल, म्हणजेच पंबन रेल्वे ब्रिज दिसतो. भारतात समुद्रावरील हा एकमेव असा पूल आहे की जो जहाजे आडवी जाऊ देण्यासाठी खुला होऊ शकतो. या पुलावरून रेल्वे जात असताना बघण्यासाठी अनेक प्रवासी तिथे तास-दोन तास प्रतीक्षा करत थांबून राहतात म्हणे. आमच्याकडे तितका वेळ नव्हता. तसेच तो पूल जहाजासाठी उघडताना बघणे ही एक पर्वणीच असते, असे म्हणतात. अगदी पूर्वी, म्हणजे शंभराहून अधिक वर्षांपूर्वी ब्रिटिशांनी पंबनचा रेल्वेचा पूल बांधला होता. १९६४ साली आलेल्या अघोरी वादळाच्या तडाख्यात त्या पुलाचा काही भाग समुद्रात कोसळला होता. त्या जुन्या पुलाचे  पाण्यात पडलेले  अवशेष, आजही आपल्याला दिसतात. त्या काळरात्री, पंबन पुलावरून जात असलेल्या रेल्वे गाडीतल्या सर्व प्रवाशांना जलसमाधी मिळाली होती, हे आठवले आणि निसर्गाच्या ताकदीपुढे मानव किती क्षुद्र ठरतो याची मला जाणीव झाली. तसेच हा पूल, आपल्याला जीवनाकडून मृत्यूकडे नेणारा पूल आहे, हे त्यावेळी त्या प्रवाशाना  कळले असेल का? हा विचार माझ्या मनाला चाटून गेला आणि मनात अगदी चर्रर्र झाले. 

जीवन आणि मृत्यू याना जोडणारा पूल अदृश्यच असतो,  हे किती चांगले आहे नाही का ? 

                                                                                                                                            (क्रमशः)